فطرس
فطرس
السلام علیک یا ابا عبدالله الحسین علیه السلام


پدید آورنده : نامشخص ، صفحه 321

گزارش برگزاری مراسم عزاداری ماه محرم از سوی نمایندگیهای جمهوری

محرم و در راس آن واقعه روز عاشورا یادآور دردناکترین تراژدی تاریخ اسلام و زنده کننده روح فداکاری، ایثار و حماسه در ذهن انسانهای آزاده می باشد. واقعه عاشورا برگ زرینی از صفحات گوهربار تاریخ اسلام که رویارویی حق و باطل را به نمایش گذارد، در جبهه حق خاندان عصمت و طهارت و در جبهه باطل طاغوتیان و یزیدیان. واقعه ای که پرتو نورانی آن پس از 14 قرن دنیای اسلام را روشنی می بخشد و عاشقان را به گرد خود جمع می کند. پیامی که عاشورا در بستر خود نگارش کرد قلم اش را نیزه ها، مرکب اش را قطره قطره خون حضرت ابا عبدالله حسین و خاندان و یاران باوفایش و صفحات اش را پیکرهای بی جان و مطهر شهدای افتاده بردشت نینوا تشکیل می دهد. مجموعه این پیام و مضمون آن ضمانت نامه ای شد برای دین محمدی (ص) که در یک جمله مفهومی داشت بدین شرح:

"اگر دین محمد (ص) جز با کشته شدن من زنده نمیشود، پس ای شمشیرها مرا دریابید. "

اما مرور زمان و سلطه حکام زور و جبر فرهنگ واقعی و اصیل عاشورای حسینی را بی رنگ و خاصیت کرده بود که با پیروزی انقلاب شکوهمند اسلامی در ایران به رهبری فرزند راستین عاشورا حضرت امام خمینی (ره) پرچمدار نهضت حسینی معنای واقعی خود را مجددا بازیافت و شعله های منور آن کاخ ظلم و ستم طاغوت زمان را درهم ریخت، موج عظیم این نهضت شور و حرکتی دیگر را در جوامع اسلامی و مسلمانان اقصی نقاط جهان آفریده است که در راستای این حرکت اسلامی مذهبی نمایندگیهای جمهوری اسلامی یاران در خارج از کشور همگام با ملت مسلمان و شریف ایران بعنوان برگزارکنندگان مراسم عزاداری، سوگواری سالار شهیدان در ماه محرم و مخصوصا روزهای تاسوعا و عاشورا بوده اند که گزارش آن ذیلا می آید.

تقارن ششمین سالگرد رحلت حضرت امام خمینی (ره) با ماه محرم امسال شور و هیجان خاصی به مراسم عزاداری داده بود، نمایندگیهای جمهوری اسلامی ایران در امر برگزاری و هدایت مراسم نقش فعالانه ای داشتند. فعالیت رادیو صوت المستضعفین در سوریه در این ایام، افزایش ساعات و زمان پخش، تخصیص برنامه های ویژه و پخش مستقیم و زنده بسیاری از مجالس مهم عزاداری سخنرانی وعاظ علماء و شخصیتهای سیاسی، مذهبی در لبنان و سوریه از جمله این برنامه در دو کشور فوق بوده اند. حضور فعالانه انجمن اسلامی دانشجویان در امریکا و کانادا و همچنین کشورهای اروپایی برگزاری سمینار افکار و اندیشه های حضرت امام (ره) ، نمایش فیلم، برگزاری نمایشگاه عکس و . . . از جمله گزارشاتی بوده که از نمایندگیهای اروپا و امریکا مخابره شده است.

در پی فرمان و فتوای چند سال اخیر رهبر معظم انقلاب اسلامی حضرت آیت الله خامنه ای مبنی بر حرام بودن قمه زنی و استفاده از آلات موسیقی در مراسم عزاداری، امسال در جمهوری خود مختار نخجوان برای اولین بار قمه زنی انجام نشد و به جای آن تعداد 500 عدد زنجیر از طرف کنسولگری جمهوری اسلامی ایران خریداری و بین مسلمانان توزیع گردید و مراسم قمه زنی تبدیل به نوحه خوانی و زنجیر زنی شد، در طی ماه محرم تمامی مساجد جمهوری و روستاهای اطراف با ده هزار متر کتیبه و سیصد عدد بیرق اهدایی سرکنسولگری با متن فارسی و عربی سیاه پوش شده بود. شرکت هیئت عزارداران شهرستان خوی در مراسم نخجوان و اطعام بیش از 10 هزار نفر توسط فرمانداری خوی از جمله این اقدامات در جهت برگزاری مراسم بوده است.

تشکیل حسینیه های متعدد در شهر مرو و در روستاهای تابعه، اعلام جایزه سفر به مشهد مقدس برای کسانی که چهل روز نماز خود را در حسینیه بخوانند از جمله اقدامات فرهنگی نمایندگی مرو بوده است. اینگونه اقدامات موجب افزایش علاقه مندی ویژه به زیارت امام رضا (ع) و شرکت در مراسم شده بود.

انتخاب نوحه های مستدل و صحیح به زبان فارسی وعربی که نوحه های عربی دارای مضامینی از جمله ارتباط با انقلاب اسلامی به رهبری امام (ره) و قیام عاشورا بوده و در کنار این مراسم برپایی نمایشگاه تصویری از فاجعه هتک حرمت به حریم مطهر رضوی (ع) از سوی نمایندگی دوبلین انجام شده است.

امسال مراسم عزاداری در باکو مرکز جمهوری آذربایجان با حضور یکی از مشهورترین نوحه خوان اهل بیت عصمت و طهارت از اردبیل جلوه و روح خاصی به برگزاری عزاداری داده بود در طی دهه اول عزاداری تمامی مساجد مشهور باکو از حضور نوجه خوان ایرانی بهره کافی را که به زبان آذری بوده، بردند.

در بوداپست مراسم عزاداری با حضور بعضی از دیپلماتهای خارجی مسلمان مقیم در آنجا برگزار گردید که این مسئله و حضور مسلمانان نسبت به سالهای گذشته چشمگیر بوده است. حضور کارکنان و خانواده های آنها کارمندان محلی و دانشجویان ایرانی مقیم در مراسم، از اکثر نمایندگیهای جمهوری اسلامی ایران گزارش گردیده است.

برگزاری مراسم در اسلو مرکز نروژ به همراه شیعیان پاکستانی و افغانی و اعراب با سخنرانی وعاظ از کشورهای فوق و جمهوری اسلامی ایران، از ویژگی خاصی برخوردار بوده است. سخنرانان در بخشهایی از سخنان خود به شفقت و وحدت اسلامی و رد تاکید ناسیونالیسم اشاره داشتند که اینگونه سخنان موجب کاهش جو منفی ایجاد شده در میان شیعیان به حد زیادی بوده است. تقارن سالگرد ارتحال امام (ره) با سوگواری محرم جلوه خاصی به مراسم منعقده در سفارت داده بود. در تمامی مراسم روسای نمایندگی ها طی سخنانی به زندگی پربار و مبارزات حضرت امام (ره) اشاره کرده و اندیشه ها و افکار آن امام راحل را راهگشای مسلمانان جهان دانستند.

ارائه مقالاتی چند در ارتباط با قیام عاشورا و فلسفه آن توسط اندیشمندان، فضلاء و صاحب نظران در میزگردها و سمنیارها نیز در طی دهه اول محرم گزارش گردیده است که در این بین می توان به مقاله ارائه شده توسط یکی از دانشجویان ایرانی در بلگراد و بعضی از کشورهای اروپایی اشاره کرد. آنچه که مراسم امسال در بلگراد در مقایسه با سالهای گذشته داشته برپایی عزاداری در تمام طول دهه اول محرم و مراسم تاسوعا عاشورا و شام غریبان بوده که در سالهای گذشته فقط مراسم در روزهای تاسوعا و عاشورا برپا شد. در نمایندگی لاهه نیز مراسم نسبت به سالهای گذشته از شور خاصی برخوردار بوده است. برای دومین سال متوالی راهپیمایی سوگواری با شکوهی با شرکت پیروان اهل بیت (ع) از جمعیتهای مختلف در شهر لاهه برگزار گردید.

حضور چشمگیر شیعیان عراقی، لبنانی، پاکستانی و. . . در مراسمهای سوگواری مخصوصا در کشورهای اروپایی از جمله ویژگیهای ماه محرم امسال بود. علیرغم صدور فتوای ممنوعیت قمه زنی از سوی رهبر معظم انقلاب اسلامی عده ای از عزاداران در بانکوک در طی برگزاری مراسم اقدام به قمه زنی کردند و در حیدرآباد هندوستان واکنشهای متفاوتی از جانب روحانیون و شخصیتها و انجمن های عزاداری در رابطه با قمه زنی مشاهده گردید. واکنش منفی یکی از گروهکهای شیعه اخباری به سرپرستی ریاض الدین حیدر از جمله اینها بود. این گروهک اخباری امسال مصمم تر از سال پیش تلاش کرد با مطرح نمودن اینکه جمهوری اسلامی ایران کاملا مخالف عزاداری است دست به تحریکاتی بزند و جو نامطلوب ایجاد نماید، لذا در راستای خنثی نمودن این حرکتها و به منظور مستعد نمودن جو عمومی شیعیان حیدرآباد برای پذیرفتن فتوا و نیز در جهت رویارویی با تحریکات منفی این گروهک اقدامات مثبت و ارزنده ای از طرف نمایندگی جمهوری اسلامی ایران انجام گرفته که در مجموع اوضاع عمومی شیعیان برای پذیرفتن فتوا رو به بهبودی است. با این وجود شیوه عزاداری شیعیان در ایام محرم امسال نیز کمابیش همانند سالهای گذشته با انجام سینه زنی، قمه زنی، زنجیر زنی انجام پذیرفت و برخی از انجمنهای مربوطه نیز ضمن اعلام حمایت از مواضع جمهوری اسلامی ایران و مراجع تقلید به اجرای مراسم پرداختند.

مراسم ماه محرم با برنامه های ویژه ای از سوی مراکز اسلامی بنگلادش با مایت خانه فرهنگ و سفارت تدارک دیده شد که از آن جمله برگزاری دو سمینار تحت عناوین "شهدای کربلا و امت مسلمان" و " اهداف و انگیزه های نهضت امام حسین (ع) " در محل باشگاه مطبوعاتی و بنیاد اسلامی با حضور سفیر جمهوری اسلامی ایران، وکلاء، اساتید دانشگاه، اندیشمندان و شخصیتهای بنگلادش و کارکنان سفارت برگزار گردید.

مراسم عزاداری، مرثیه خوانی، سینه و زنجیر زنی در کشورهای مسلمان افریقایی با مراسم سنتی محلی خود با شکوه خاصی در دهه اول محرم برگزار گردید. در پرتو یا با توجه به کثرت جمعیت برخی از افرادیکه برای اولین بار در اینگونه مراسمها شرکت می کردند از وجود این تعداد شیعه در این منطقه ابراز شگفتی و خرسندی می کردند و از طرفی با توجه به جدیدالتشیع بودن اکثریت قریب به اتفاق شیعیان بومی حاضر در جلسه اینگونه مراسم می تواند برای آنها کلاس درسی باشد. علیرغم اینکه اکثریت مطلق مسلمانان تونس سنی و مالکی مذهب می باشند مراسم یادبود سالار شهیدان در آن کشور نیز برگزار میگردد دلیل این امر سنتی بودن این مسئله می باشد که مراسم عزاداری بصورت یک سنت اجتماعی مبدل شده و از نسلی به نسل دیگر منتقل گردیده است و ریشه این سنت را باید در حکومت فاطمیون بر تونس جستجو کرد.

آئینهای سوگواری مسلمانان در غم و اندوه سالار شهیدان در پاکستان نیز امسال نسبت به سالهای گذشته از چند جهت متمایز بوده علیرغم فعالیت گروه تروریستی سپاه صحابه در پاکستان و اقدامات ضد انسانی آنان در مراسمهای سالهای گذشته امسال این مراسم با آرامش خاصی در استانهای سرحد کراچی، بلوچستان، پنجاب و اسلام آباد برگزار گردید. آنچه که بیش از هر چیز در مراسم امسال جلوه می نمود عمل دقیق به فتوا و حکم تاریخی رهبر معظم انقلاب مبنی بر منع هرگونه عملی که موجب وهن عاشورای حسینی گردد بود و در همین راستا عدم هرگونه خونریزی اعم از زنجیر زنی با تیغ یا قمه زنی بود و این مسئله در تمام نقاط سرحد و توسط همه افراد و گروهها کاملا رعایت شد و امسال از زنجیرهای تیغ دار استفاده نگردید.

بازدید مسئولان نمایندگیهای جمهوری اسلامی ایران از حسینیه ها، مساجد و تکایا و شرکت آنها در مراسم به همراه خانواده و کارکنان آنان نشان از حضور در تمامی مسائل مذهبی دارد. بازدید مسئول بخش فرهنگی سفارت در صوفیه از اردوگاه جنگزدگان مسلمان بوسنی هرزگوین، پرورشگاه و محل نگهداری ایتام و همچنین توزیع کمکهای نقدی و جنسی بین آنان از جمله اقداماتی ارزنده نمایندگی صوفیه در بلغارستان بوده است.

مراسم عزاداری با تلاوت آیات کلام الله مجید، زیارت عاشورا، دعای کمیل، مراسم شام غریبان، نمایش فیلم، مرثیه خوانی، نوحی خوانی و ایجاد نمایشگاه عکس و. . . در تمامی نمایندگیها همراه بوده است.





نوشته شده در تاريخ چهارشنبه 30 آذر 1390  توسط قاسمعلی جمالی


پدید آورنده : نامشخص ، صفحه 66

مراسم سوگواری اربعین حسینی، قرن هاست که به طور عمده، در کشورها و مناطق شیعه نشین در اشکال گوناگون فرهنگی برگزار می شود.

شیعیان به سبب مصایب وارده بر امام حسین (ع) و یاران ایشان و نیز اینکه چهلمین روز پس از شهادت امام حسین (ع) از روزهای زیارتی مخصوص آن امام است، به زیارت ایشان می پردازند و بایدهای اعتقادی خود را به انجام می رسانند. درون مایه این مراسم، برگزاری آداب سوگواری بر امام حسین (ع)، خانواده و یاران ایشان، یادآوری مصایب وارده بر ایشان و اطرافیانشان و گرامیداشت یاد و مقام آنان است. این مراسم با توجه به فرهنگ های محلی، صورت ها و اشکال مختلفی می پذیرد.

مناسک روز اربعین در کشور عراق، بیش از هر نقطة دیگری با شدت و جدیت برگزار می شود. حضور شیعیان کشورهای دیگر در این مراسم و سنت پیاده روی به سوی شهر کربلا و زیارت مراقد شهداء (ع) مهم ترین ابعاد مناسک سوگواری روز اربعین در این کشور است. روز اربعین در ایران، به عنوان بزرگترین کشور شیعه نشین جهان، تعطیل رسمی است. در این روز در اقصی نقاط ایران، مراسم سوگواری امام حسین (ع) با تنوع و همراه با به کارگیری ایده های فرهنگی بسیار گوناگون برگزار می شود. این مراسم در بسیاری از نقاط دیگر جهان نیز برگزار شده که شبه قاره هند نمونة خوبی از این نقاط است. شیعیان شبه قارة هند (هندوستان، پاکستان و بنگلادش) بسیار پرشور در این مراسم شرکت می کنند. روز اربعین بار دیگر امام باره ها، عاشورخانه ها و امام بارگاه ها مملو از جمعیت می شوند؛ این روز را در پاکستان «چهلم» می نامند. با افزایش روند مهاجرت شیعیان به کشورهای صنعتی جهان و به وجود آمدن جماعت (community)های شیعی در اقصی نقاط عالم، مراسم سوگواری اربعین در این کشورها نیز برگزار می شود.

با وجود اینکه مراسم سوگواری اربعین در کشور ما صورت های فرهنگی بسیار متنوع، غنی و قابل تعمقی دارد، اما این مراسم در ایران و بیش از آن در دیگر مناطق شیعه نشین برای ما کمتر شناخته شده است. به این علت در اینجا شماری از تصاویر مناسک سوگواری در اربعین حسینی، همراه با ذکر برخی ابعاد فرهنگی آن - که به طور عمده شامل مناسک سوگواری اربعین حسینی در خارج از ایران است ـ را به خوانندگان محترم تقدیم می کنم. این تصاویر به نحوی انتخاب شد ه اند که بتوانند تصویری عمومی از برگزاری این مراسم ارائه کنند. در این تصاویر، اشکال و صورت های مختلفی از مناسک سوگواری در این روز نشان داده شده است.
اربعین حسینی در عراق

عزاداران خود را از اقصی نقاط عراق به کربلا می رسانند. آنها با پای پیاده، گاه سینه خیز و گاه با حرکت بر روی زانوی خود، به شهر کربلا می ایند. تصویر حاضر نمونه ای از حرکت مردمی شیعیان عراق برای حضور در شهر کربلا در اربعین حسینی است.

در عراق، زنان مشارکت فعالی در مراسم اربعین حسینی دارند، حضور بازماندگان بنی هاشم در این مراسم چشمگیرتر است. این عکس، تصویری از زنان سیده است که به سوی کربلا در حرکت هستند.
تصویر سوم: اربعین حسینی در عراق

عزاداران عراقی به کربلا می رسند. در روز اربعین، مناسک عزاداری چهلمین روز شهادت امام حسین (ع) به اوج خود می رسد. در اربعین حسینی سال گذشته که این تصویر گوشه ای از آن را به تصویر کشیده است، 9 میلیون نفر شرکت کردند.

حضور در حرم امام حسین (ع) و قرائت زیارت نامه وارده برای روز اربعین جزو اصلی مناسک این روز است.

در این تصویر، سوگوارانی نمایش داده شده اند که گاه از چند صد کیلومتر دورتر خود را برای حضور در این مراسم به کربلا رسانده اند.

این عکس عزاداران را در عراق نشان می دهد که برای حضور در مراسم اربعین حسینی به هر وسیله که ممکن بوده، خود را از بغداد به کربلا رسانده و سپس به بغداد باز می گردند. در عراق حضور در کربلا در روز اربعین حسینی از اهمیت خاصی برخوردار است. عکس حاضر در تاریخ 28 فوریه سال 2008م (سال گذشته) برداشته شده است.
اربعین حسینی در ایران

در اصفهان روز اربعین، کاروان نمادینِ اسرای کربلا به حرکت درآمده است ... .
تصویر هفتم: اربعین حسینی در ایران

در ایران نه تنها در شهرهای بزرگ، بلکه حتی در روستاهای کوچک و دورافتاده نیز مراسم سوگواری اربعین حسینی برگزار می شود.

این عکس گوشه ای از مراسم سوگواری حسینی را در روستای فروی، از توابع شهرستان نائین، در استان اصفهان نشان می دهد.
اربعین حسینی در پاکستان

نمادهای عزاداری در میان سوگواران اربعین حسینی در پاکستان بسیار است. در این تصویر برخی از این اشیای نمادین مشخص شده اند که هر یک به نحوی مشارکت کنندگان را با چهلمین روز شهادت امام حسین (ع) مرتبط می کنند. «تعزیه» که در میان شیعیان شبه قاره هند همان ماکت حرم امام حسین (ع) است، در مرکز این عکس قابل مشاهده است.

مراسم اربعین حسینی در پاکستان با جدیت بسیار برگزار می شود. این مراسم شامل مناسک نمادین بسیاری است. در تصویر حاضر، اسبی که نماد «ذوالجناح» است، همراه با عزاداران حرکت داده می شود. تصویر حاضر عزاداران حسینی را در شهر راولپندی پاکستان نشان می دهد.
اربعین حسینی در سوئد

مشارکت جمعی در آیین های عبادی روز اربعین، جزو مهمی از واقعیت های فرهنگی شیعیان است.

حضور در مجامع عمومی و حمل پرچم هایی که هر یک معنایی نمادین دارند، در این

مراسم چشمگیر است. تصویر حاضر شیعیان سوگوار را در شهر مالمو سوئد نشان می دهد.

زنان و کودکان همواره مشارکت مهمی در مناسک سوگواری حسینی داشته اند. در این تصویر، عناصر مهمی از این مناسک از جمله حضور زنان، کودکان و سالمندان به همراه خانواده شان قابل مشاهده است.

این عکس گوشه ای از مراسم سوگواری اربعین حسینی در شهر مالمو سوئد را به نمایش می گذارد.





نوشته شده در تاريخ چهارشنبه 30 آذر 1390  توسط قاسمعلی جمالی


پدید آورنده : نامشخص ، صفحه 5

ایام سوگواری سرور و سالار شهیدان ، حضرت حسین بن علی (ع ) در مناطق مختلف جهان ، امسال نیز همچون سال های گذشته با حزن و ماتم عاشقان و دلباختگان آن امام همام برگزار شد. ماهنامه اخبار شیعیان به انعکاس گوشه ای از عزاداری شیفتگان و ارادتمندان آن حضرت پرداخته است که در ذیل می آید:

همزمان با ایام عاشورای حسینی، مراسم عزاداری از هفتم تا یازدهم محرم پس از اقامه نماز جماعت مغرب و عشاء به امامت حضرت آیت الله خامنه ای رهبر معظم انقلا ب اسلا می در حسینیه امام خمینی(ره) برگزار شد.

این مراسم سوگواری که با حضور گسترده اقشار مختلف مردم و مسئولا ن نظام بر پا شد، ضمن تبیین ابعاد و اهداف نهضت مقدس اباعبدالله الحسین(ع) و قیام عاشورا، مداحان و مرثیه سرایان اهل بیت عصمت و طهارت در رثای سالا ر شهیدان به نوحه سرایی پرداختند.

گزارشی از سوگواری بیش از دو میلیون زائر در کربلا در میان تدابیر ویژه امنیتی

همزمان با دهم محرم الحرام بیش از دو میلیون زائر، عاشورای حسینی در کربلای معلا به سوگ نشستند. علی رغم اینکه مراسم عاشورا در بغداد طبق تقویم رسمی دولت عراق برگزار شد، ولی شیعیان در کربلا، نجف ، کاظمین ، شهرک صدر بغداد و بسیاری از شهرهای شیعه نشین ، مراسم عاشورا را یک روز پس از بغداد برگزار کردند. جمعیت عزادار با برگزاری تجمعات مختلف دعا، زیارت عاشورا و نوحه خوانی و سینه زنی ، با حضور در حرم امام حسین (ع )، شاید بزرگ ترین همایش مذهبی را پس از مراسم حج ، به نمایش گذاشتند.

سنت خواندن مقاتل ، روز عاشورا در کربلا با حضور صدها هزار زائر و عزادار حسینی برگزار شد سنتی که بر اساس آن علما و روحانیان ، حادثه کربلا را از صبح هنگام و آغاز نبرد امام حسین (ع ) با لشکر کفر تا هنگامه شهادت آن امام آزاده ، مرور کرده و عزاداران می گریند و بر سر و سینه می زنند.

بر اساس یک سنت قدیمی به نام طویریج ، عزاداران عراقی از منطقه ای به همین نام در حومه کربلا هروله کنان (حرکتی بین دویدن و راه رفتن ) به سمت حرمین امام حسین (ع ) و حضرت عباس (ع ) حرکت می کنند. می گویند این سنت ، الهام گرفته از روز عاشورا است که گروهی از کوفیان پس از شنیدن خبر شهادت اهل بیت (ع ) هروله کنان به بالین امام حسین (ع ) و حضرت عباس (ع ) شتافتند.

در کربلا عزاداران حسینی از ظهر عاشورا، تا اربعین به سوگ می نشینند و تا آن روز پرچم های سیاه حتی از فراز گنبدهای طلایی امام حسین (ع ) و حضرت عباس (ع ) پایین کشیده نمی شوند.

مراسم امسال عاشورا در کربلا، با تدابیر ویژه امنیتی که نخست وزیر عراق تدارک دید، برگزار شد. مقام های امنیتی استان کربلا و نجف در عراق از استقرار بیش از 40 هزار نفر از نیروهای پلیس و ارتش عراق به منظور حفظ امنیت زائران حسینی در این دو شهر و حضور بیش از دو میلیون زائر در مراسم عاشورای حسینی خبر دادند.

سرهنگ رائد شاکر جودت ، رئیس پلیس کربلا، در کنفرانسی مطبوعاتی اعلام کرد: دولت عراق بیش از 20 هزار نفر از نیروهای پلیس و ارتش را با پشتیبانی هواپیماهای آمریکایی برای حمایت از زائران امام حسین (ع ) و حضرت ابوالفضل العباس (ع ) در شهر کربلا در جنوب بغداد مستقر کرده است .

به گفته این مقام امنیتی ، دستگاه امنیتی عراق بر اساس این طرح امنیتی ، شهر کربلا را به 11 بخش تقسیم کرده است که در این مناطق 12 هزار نفر از نیروهای پلیس و نیروهای دیگر دستگاه های امنیتی به اضافه مجموعه هایی از تک تیراندازها و تانک ها مستقر شدند.

بر اساس این طرح ، همچنین نیروهایی از ارتش و نیروهای ضد شورش عراق در اطراف شهر کربلا و همچنین نیروهایی دیگر در نزدیکی نهرالهندیه و دریاچه الرزاره مسقر شدند و در عین حال 3 هزار نیروی فوق العاده هم در آماده باش به سر می برند.

در عین حال ، خبرگزاری فرانسه به نقل از عبدالکریم مصطفی ، رئیس پلیس استان نجف ، از انجام طرح امنیتی با مشارکت 24 هزار نفر از نیروهای پلیس و ارتش عراق در مراسم روز عاشورا خبر داد. این مقام امنیتی نجف تأکید کرد: بیش از 4 هزار نیروی پلیس عملیات حمایت از زائران را در مسیر اصلی بین نجف و کربلا را به عهده داشتند، به گونه ای که در مسیرهای اصلی نقاط ایست و بازرسی قرار دادند.

پاریس

مراسم سوگواری و عزاداری سالار شهیدان حضرت اباعبدالله الحسین (ع ) به همت رایزنی فرهنگی و با همکاری سفارت ایران در پاریس برگزار شد. در این مراسم بعد از قرائت زیارت عاشورا، حجت الاسلام فرشتیان و رجایی نیا در زمینه فلسفه عاشورا و ضرورت برپایی عدالت به طور سلسله وار به سخنرانی پرداختند که سخنرانی ها برای فرانسویان و غیر فارسی زبانان توسط مترجم رایزنی به زبان فرانسه ترجمه گردید. در عاشورای حسینی نیز شیعیان و ایرانیان مقیم پاریس با تجمع در تکیه متعلق به سفارت جمهوری اسلامی ایران در پایتخت فرانسه عزاداری کردند. حجت الاسلام هادی در این مراسم در باب ویژگی های شخصیتی امام حسین (ع ) و جنبه های عبرتآموز حماسه عاشورا سخنرانی کرد و پس از آن مراسم نوحه خوانی و عزاداری برگزار شد. شمار دیگری از شیعیان فرانسه نیز در حسینیه های مختلف (لبنانی ها، پاکستانی ها، خوجه ها و...) با گرامیداشت حادثه کربلا در رثای سرور شهیدان به عزاداری پرداختند. قابل ذکر است رایزنی فرهنگی نیز نمایشگاهی از عکس های عاشورایی یلدا معیری در گالری خانه فرهنگ بر پا نمود.

باکو

مراسم عاشورای حسینی در مناطق مختلف جمهوری آذربایجان با حضور گسترده مردم مسلمان این کشور برگزار شد. همچنین ده ها تن از دانشآموزان مدرسه ایرانیان باکو در مقاطع مختلف تحصیلی با برگزاری مراسم با شکوهی ، شب هفت شهادت امام حسین (ع ) و یاران باوفایش را گرامی داشتند. در این مراسم ، دانشآموزان ضمن برپایی نماز جماعت ، زیارت نامه امام حسین (ع ) را قرائت و پس از خواندن مقالاتی درباره ابعاد قیام عاشورا، عزاداری و سینه زنی کردند. دانشآموزان این مدرسه ، احیای ارزش های الهی دین مبین اسلام ، انجام فریضه امر به معروف و نهی از منکر و نیز ایستادگی در برابر ظالمان را از جمله اهداف امام حسین (ع ) دانستند و بر لزوم حمایت کودکان و نوجوانان کشورهای اسلامی از کودکان و نوجوانان مظلوم فلسطینی در نوار غزه تأکید کردند. در این مراسم ، با احسان و نذری از عزاداران پذیرایی شد.

ترکیه
برگزاری مراسم عاشورای حسینی در ترکیه

مراسم عزاداری عاشورا همچون سال های گذشته در منطقه هالکالی شهر استانبول ، با حضور انبوه مردم ، مقامات دولتی و سیاسی برگزار شد. این مراسم با سخنرانی علمای شیعی ترکیه آغاز و با سینه زنی و برگزاری تئاتر ویژه محرم ادامه پیدا کرد.

همچنین حجت الاسلام والمسلمین اختری ، دبیرکل مجمع جهانی اهل بیت (ع )، در سخنانی در مسجد زینبیه واقع در منطقه کوچک چکمجه شهر استانبول ، ضمن تقدیر از مسلمانان ترکیه به خاطر برگزاری مراسم عزاداری امام حسین (ع )، گفت : نهضت امام حسین (ع ) همان نهضت و راه حضرت امیر المؤمنین (ع ) و پیامبر اسلام (ص ) است و امام حسین (ع ) برای احیای دین خدا قیام کرد و با نهضت خود، دین خدا را زنده کرد. وی در ادامه گفت : دو کشور دوست و برادر ترکیه و ایران ، امروز بیش از گذشته به هم نزدیک شده اند و این دوستی باعث الگو قرارگرفتن این دو کشور مسلمان در میان کشورهای اسلامی است .

همچنین مراسم بزرگداشت قیام حسینی در ساختمان انجمن اهل بیت (ع ) منطقه قبزه شهر ازمیر ، با شرکت انبوه مردم این منطقه برگزار شد. در این مراسم ، شیخ میکائیل گورل ، مدیر انجمن قرآن ، به علل قیام امام حسین (ع ) اشاره و شهادت آن حضرت را نقطه عطفی در تاریخ اسلام عنوان کرد.

گزارش روزنامه استار ترکیه از مراسم عاشورا در استانبول

روزنامه استار چاپ ترکیه نوشت : مراسم سالروز عاشورا، هزاران نفر از پیروان مذاهب مختلف و افراد دارای دیدگاه های متفاوت را گرد هم آورد. در استانبول حدود پانزده هزار تن در مراسم عاشورا در محله حالکالی در سوگ شهادت امام حسین (ع ) شرکت کردند. بسیاری از شرکت کنندگان در این مراسم به جمعیت هلال احمر ترکیه خون اهدا کردند. محمد موذن اوغلو و فیض الله کیک لیک (از نمایندگان مجلس ترکیه )، انصاری اوغوت و اسفندر کورکماز (نمایندگان احزاب عدالت و توسعه و جمهوریخواه خلق )، نامیک کمال زیبک (از وزیران سابق )، صلاح الدین اوزگوندوز (رهبر شیعیان ترکیه )، پروفسور عزالدین دوغان (رئیس بنیاد علوی های ترکیه موسوم به بنیاد جم ) از جمله شرکت کنندگان این مراسم بودند. در جریان مراسم شبیه خوانی ، بسیاری از شرکت کنندگان از شدت تأثر بی هوش شده و برای مداوا به چادرهای جمعیت هلال احمر انتقال یافتند. در بازار منطقه امین اونوی استانبول و نیز شهرداری های مناطق فاتح و قاضی عثمان پاشای استانبول با پخش نذورات سالروز عاشورا گرامی داشته شد. روزنامه استار می افزاید: در آنکارا، آنتالیا، شانلی اورفا، وان ، کارس ، الازیغ ، بینگول ، کیلیس ، ارضروم ، سامسون ، نوشهیر، قاضی آنتپ ، آدانا، ملاتیه ، قهرمان ماراش و قونیه نیز بسیاری از بنیادها، انجمن ها و شهرداری ها با پخش نذورات سالروز عاشورا را گرامی داشتند.

ونزوئلا و آمریکای لاتین

شیعیان کشورهای مختلف آمریکای لاتین همزمان با سایر شیعیان جهان با حضور در مساجد، حسینیه ها و مراکز اسلامی مراسم ایام دهه اول محرم را برپا نمودند. صدها تن از عاشقان اباعبدالله در شهر کاراکاس ، پایتخت ونزوئلا، با حضور در مرکز اسلامی امام هادی (ع ) و همچنین حسینیه سفارت جمهوری اسلامی ایران ارادت خود را به آرمان های امام حسین (ع ) و راه ایشان اعلام کردند و یاد و خاطره شهدای کربلا را گرامی داشتند. در این مراسم که عبدالله ذیفن ، سفیر جمهوری اسلامی ایران و نیز اعضای نمایندگی های جمهوری اسلامی ایران در کاراکاس حضور داشتند حجت الاسلام حمیدانی ، از روحانیان لبنانی و حجت الاسلام فدوی زاده از روحانیان ایرانی در سخنانی جداگانه به زبان های عربی و فارسی به بررسی فلسفه قیام امام حسین (ع ) پرداختند.

در کلمبیا، هر چند شیعیان نسبت به جامعه اهل سنت در اقلیت هستند، اما فعالیت های مذهبی غالباً به ابتکار آنها و با شرکت مؤثر آنان در مراسم های مذهبی صورت می گیرد. مراسم عزاداری ماه محرم به صورت سنتی اجرا می شود. شیعیان در این کشور فاقد حسینیه و یا فاطمیه هستند، ولی با امکانات محدود، عزاداری باشکوهی برگزار می کنند. البته تنها مکان تجمع مسلمانان ، مسجد شهر مایکائو است .

کویت

با حلول ماه محرم الحرام ، 750 حسینیه و 35 مسجد شیعیان کویت سیاهپوش شدند و پرچم های عزاداری اباعبدالله الحسین (ع ) بر سر درخانه ها و دیوانیه های محبّان اهل بیت (ع ) و مجالس و محافل حسینی برافراشته شد. مراسم عزاداری هر شب با حضور عاشقان و دوستداران اهل بیت (ع ) برای ایرانیان مقیم در حسینیه امام حسین (ع ) در منطقه سالمیه ، مسجد شعبان شرق در منطقه شرق ، مسجد شعبان شارع عمان در منطقه سالمیه ، حسینیه اشکنانی در منطقه حولی ، حسینیه عاشور در منطقه بنیدالقار و همچنین زیارت عاشورا در سفارت جمهوری اسلامی ایران با شرکت نمایندگان فرهنگی ایران برگزار شد. سامی الخلیفه ، نویسنده سنی کویت ، با درج مقاله ای تحت عنوان لباس تنگ به تن امام حسین نکنید نوشت : امام حسین (ع ) آزاده ای است که عشاق و دوستداران آن در سراسر جهان گسترده اند و رهبری است که متعلق به قوم و طایفه و مذهب خاصی نمی باشد و در مکتب او درس هایی برای تمام آزادمردان جهان وجود دارد. امام حسین (ع ) تنها رهبر شیعیان نبود و قیام او یک قیام تاریخی است که دربردارنده درس هایی از اخلاق و خداشناسی برای همه جهانیان می باشد. احمد غلوم بن علی ، نویسنده شیعه کویت نیز در مقاله ای ، ایام عاشورا را زمان برداشتن غبار غفلت از چهره ها ذکر کرد و نوشت : شیعیان هرساله با آغاز محرم با پناه بردن به مساجد و حسینیه ها و یادآوری گذشت و فداکاری حسین بن علی و یاران باوفایش ، تعلقات دنیوی و معاصی و گناهان خود را به یاد می آورند و از درگاه خداوند متعال طلب آمرزش می کنند و این همان هدف اصلی قیام اباعبدالله الحسین (ع ) و زنده نگه داشتن ایام سوگواری اوست که بار دیگر انسان به خود آید و فرصت اندیشیدن بیابد.

لندن

همزمان با ایام محرم الحرام مراسم عزاداری اباعبدالله (ع ) همچون سال های گذشته با حضور جمعیت کثیری از عزاداران امام حسین (ع ) در مراکزی مانند مرکز اسلامی انگلیس ، مجمع جهانی اسلام ، بنیاد خویی و ده ها هیأت و اماکن مذهبی در لندن و سایر شهرهای انگلیس همچون منچستر، گلاسکو، کاردیف ، برادفورد، شفیلد، لوتون و بیرمنگام برگزار شد.

در مرکز اسلامی انگلیس آیین باشکوه عزاداری از ساعت 10 صبح روز عاشورا با قرائت زیارت عاشورا وتلاوت آیاتی از قرآن کریم آغاز شد و سپس با سخنرانی حجت الاسلام والمسلمین سیدقاسم شجاعی و نوحه خوانی و سینه زنی و اقامه نماز جماعت ظهر وعصر به امامت حجت الاسلام والمسلمین معزی ادامه یافت . پس از اقامه نماز ظهر روز عاشورا، عاشقان سبط گرامی پیامبر اکرم (ص ) در قالب دسته های سینه زنی از هاید پارک در مرکز شهر لندن به مقصد مجمع جهانی اسلام راهپیمایی کردند. مرکز اسلامی انگلیس نیز به منظور تبیین این حرکت زیبای عزاداری در خیابان های لندن ، جزوه ای به زبان انگلیسی در خصوص هدف این راهپیمایی و عزاداری میان رهگذران توزیع کرد تا پاسخی به نگاه های کنجکاوانه آنها برای این حرکت شیعیان باشد.

شایان ذکر است مرکز اسلامی انگلیس در دهه اول محرم مراسم عزاداری را به طور جداگانه و به چهار زبان فارسی ، انگلیسی ، عربی و اردو برگزار کرد. در برنامه فارسی ، همه شب پس از تلاوت قرآن کریم حاضران از سخنان حجت الاسلام والمسلمین سیدقاسم سیدشجاعی که پیرامون فلسفه قیام اباعبدالله الحسین (ع ) سخنرانی می کرد بهره مند می شدند و پس از آن مداحان اهل بیت عصمت و طهارت (ع )، آقایان حسن باقری ، میرطالب ، مصلایی ، رفیعا و مولایی ضمن قرائت نوحه و مرثیه خوانی به ذکرمصیبت می پرداختند. خطیب مجلس عزای حسینی به زبان عربی حجت الاسلام والمسلمین سید عامر حلو بود که در خصوص تأثیرات نهضت امام حسین (ع ) در وحدت اسلامی به سخنرانی پرداخت . آقای ملا باسم ، مداح اهل بیت نیز همه شب پس از مراسم سخنرانی به مرثیه سرایی وبیان مصیبت های وارده در صحرای کربلا بر خاندان امام حسین (ع ) می پرداخت . سخنران ده شب برنامه اردو زبانان نیز حجت الاسلام والمسلمین سید ضیغم رضوی بود که به تبیین حرکت و قیام امام حسین (ع ) پرداخت و در پایان نیز آقای سید کمال زیدی از مداحان بنام پاکستانی با مراسم سینه زنی به ذکر مصیبت وارده به امام حسین (ع ) و خاندان و یاران او می پرداخت . سخنران برنامهء انگلیسی آقای محمد لقمان عبداللطیف بود که از کشور ترینیداد (واقع در آمریکای جنوبی ) دعوت شده بود. وی با سخنان خود میان مسلمانان انگلیسی زبان با عنوان حرکت عاشورا و اصلاحات در جامعه مسلمین ، به فلسفه قیام امام حسین (ع ) و حرکت تاریخ ساز ایشان پرداخت .

هندوستان

مراسم عزاداری و سوگواری حضرت اباعبدالله الحسین (ع ) با حضور جمعی از ایرانیان مقیم ، مسئولان و کارکنان نهادهای مختلف ، دانشجویان و خانواده های ایرانی ، در محل خانه فرهنگ جمهوری اسلامی ایران در دهلی نو برگزار شد. در این مراسم که دانش جعفری ، وزیر امور اقتصادی و دارایی کشورمان و هیأت همراه و نیز سیدمهدی نبی زاده ، سفیر جمهوری اسلامی ایران ، حضور داشتند، محمد شجاعی ، استاد حوزه و دانشگاه ، پیرامون زیارت عاشورا سخنانی را بیان کرد. پس از آن ، حجت الاسلام پویا به سخنرانی پرداخت و در پایان ، شرکت کنندگان با مداحی عالیا به عزاداری و سینه زنی پرداختند. همچنین مراسم تاسوعا و عاشورای حسینی و شام غریبان در محل سرکنسولگری و مسجد ایرانیان با حضور نمایندگان ارگان های جمهوری اسلامی ایران و دانشجویان مقیم بمبئی برگزار شد. در این مراسم ، حجج اسلام جعفری و نجفی در مناقب حضرت اباعبدالله الحسین (ع ) سخنرانی کردند و در پایان مرثیه خوانی و و نوحه سرایی برگزار شد.

شایان ذکر است که بزرگ ترین جمعیت تشیع در جهان در شبه قاره هند و پاکستان است . شیعیان هند در ماه محرم ، با برپایی مراسم مختلف به سخنرانی و بیان وقایع کربلا و سینه زنی می پردازند. آنان علم هایی که معروف به بیرق حضرت ابوالفضل (ع ) است در اماکن متبرکه خود به نام امام باره نگه داری می کنند و در روز عاشورا، طی مراسمی دسته جمعی بیرون می آورند. شور مصیبت امام حسین (ع ) تأثیر فراوانی بر زنان آن دیار باقی می گذارد، به طوری که النگوهای خود را می شکنند، سر خود را شانه نمی کنند، جواهرات بر خویشتن نمی آویزند و از پوشیدنی هایی به رنگ روشن خودداری می کنند. در برخی از شهرهای هندوستان مثل شهر لکنهو بناهای مختلفی وجود دارد که مربوط به پیشوایان شیعه ، بخصوص شهدای کربلاست و به شکل ها و اندازه های مختلف ساخته اند. آنان در مراسم عزاداری با کوبیدن بر سینه هایشان و زدن زنجیرهای تیغ دار بر پشت و سینه های برهنه خود و عبور از روی زغال گداخته ، مجالس عزا را برگزار می کنند. همچنین در خانه های شیعیان به تعداد افراد خانواده ، ماکت هایی شبیه حرم مطهر ائمه اطهار(ع ) وجود دارد و آنان با روشن کردن شمع یا عود در کنار آنها حماسه کربلا را در قلب هایشان زنده نگه می دارند. علاوه بر این ، در هر خانه ای فرش عزا گسترده می شود و میز و صندلی و تخت و مبلمان کنار می رود.

کنیا

مجلس عزاداری سیدالشهداء(ع ) از اول محرم ، بعد از ظهر تا اذان مغرب با سخنرانی باقری ، رایزن فرهنگی کشورمان ، در نمازخانه سفارت جمهوری اسلامی ایران در کنیا برگزار شد. آیین های دیگری نیز به همت رایزنی فرهنگی ایران به شرح زیر برگزار شد:

شهر ناکورو، مو›سسه شیعی مجلس القائم : هر روز قبل از نماز ظهر و عصر مراسم عزاداری و سخنرانی توسط شیخ سلیمان . با توجه به آسیب دیدن عده زیادی در این شهر در اثر شورش های انتخاباتی ، سعی شد کمک هایی نیز در اختیار آسیب دیدگان قرار گیرد.

مسجد شیعیان مالیندی ، شهر مالیندی : عزاداری و سخنرانی هر روز بعد از نماز مغرب و عشاء توسط آقای شیخ دومیل

مراسم عزاداری در جزیره لامور توسط شباب اهل البیت در مسجد امیرالمو›منین هر روز بعد از نماز مغرب و عشاء با سخنرانی سید عیدروس

مجلس عزاداری و سینه زنی هر شب در مسجد پارک رود شیعیان نایروبی و مسجد شیعیان خوجه شهر ناکورو بعد از نماز مغرب و عشاء با سخنرانی حجت الاسلام سید ایشان عابدی

مجلس عزاداری سینه زنی و سخنرانی مسجد جعفری نایروبی شیعیان خوجه هر شب تا آخر ماه با سخنرانی حیدر حاجی

مسجد شیعیان خوجه ماسک مومباسا: سخنرانی ، سینه زنی و عزاداری هر شب پس از نماز مغرب و عشاء.

زیمبابوه

مراسم عزاداری دهه اول محرم در حراره برای ایرانیان و شیعیان سایر کشورها در محل سفارت جمهوری اسلامی ایران ، با سخنرانی حجت الاسلام ادیبی مهر با موضوع درس هایی از اسلام شناسی و تحلیلی از نهضت امام حسین (ع ) همراه با مراسم سینه زنی و مداحی برگزار شد.

تونس

مجلس عزاداری سالار شهیدان در سفارت جمهوری اسلامی ایران با خواندن زیارت عاشورا و سخنرانی سید حسن عصمتی با موضوع نگاهی تاریخی معنوی به حادثه کربل و مداحی و سینه زنی توسط آقایان براتیان و عصمتی برگزار شد.

سنگال

مراسم عزاداری و سینه زنی در محل اقامتگاه سفیر جمهوری اسلامی ایران در داکار برگزار شد. در این مراسم که حدود یکصد و پنجاه نفر از ایرانیان مقیم و شیعیان سنگالی و لبنانی حضور داشتند، ابتدا آیاتی از قرآن مجید توسط قاری سنگالی قرائت شد و سپس شیخ ابراهیم چیام ، از علمای سنگال ، در مورد فلسفه عاشورا سخنرانی کرد و پس از آن مداحان اهل بیت (ع ) به ذکر مصیبت و عزاداری پرداختند. مراسم فوق با برپایی نماز جماعت و پذیرایی به پایان رسید. در حاشیه این مراسم با هماهنگی قبلی که توسط سفارت جمهوری اسلامی ایران با سازمان انتقال خون سنگال انجام گرفته بود، عزاداران شرکت کننده در مراسم خون خود را اهدا کردند.

همچنین مراسم دیگری در حسینیه حوزه رسول اکرم (ص ) داکار با شرکت پرشور شیعیان بومی و لبنانی های مقیم این کشور و ایرانیان مقیم برگزار شد. در این مراسم ، بصیری (وابسته فرهنگی ایران ) به زبان عربی و فرانسه درباره فلسفه قیام عاشورای امام حسین (ع ) سخنرانی کرد و در پایان ، مراسم سینه زنی با مداحی عبادی انجام شد. همچنین مراسم دیگری در حسینیه هلال مربوط به شیعیان لبنانی مقیم داکار برگزار شد. قابل ذکر است که وابستگی فرهنگی کشورمان دو مقاله در جهت روشنگری و ارتقای سطح آگاهی های مردم مسلمان سنگال ، در خصوص قیام امام حسین (ع ) در روزنامه های Le Messager و l39Observateur منتشر کرد.

بنگلادش ، تعطیلی عمومی در عاشورا

مسلمانان کشور بنگلادش به دلیل وقایع و سوابق تاریخی متفاوت از جمله حضور گسترده عارفان بزرگ مسلمان ، حضور حکمرانان ایرانی و شیعه در طی چندین قرن در این کشور و مسائل اعتقادی ، علاقه خاصی به خاندان عصمت و طهارت (ع ) دارند. آنان محب ّ اهل بیت رسول الله (ص ) هستند و به امام حسین (ع ) عشق می ورزند. با اینکه در این کشور شیعیان در اقلیت مطلق هستند، ولی روز عاشورا تعطیل عمومی است و مردم مسلمان ، اعم از سنی و شیعه ، به طرق مختلف به عزاداری می پردازند. دسته های سینه زنی و عزاداری در پایتخت ، فواصل زیادی را پیموده و در مکانی به نام کربل اجتماع کرده و عزاداری می کنند.در برخی مناطق بنگلادش جمعیت عزاداران به چند ده هزار نفر می رسد که از آن جمله می توان به ناحیه مانیک گنج در حدود 60 کیلومتری داکا، ناحیه پریتیم پاشا در منطقه سیلهت در شمال بنگلادش و نیز منطقه کولنا در جنوب این کشور اشاره کرد.

اسپانیا

مراسم سخنرانی و سوگواری از شب نخست ماه محرم به مدت 12 شب در محل سفارت جمهوری اسلامی در مادرید برگزار شد. همچنین به اهتمام مرکز فرهنگی اهل البیت (ع ) مادرید و رایزنی فرهنگی ، مراسم مشابهی از شب نخست ماه محرم تا شام غریبان با حضور علاقه مندان و شیعیان عراقی ، مراکشی ، آذری ، اسپانیایی و ایرانی در این مرکز برپا شد. صدها تن از مسلمانان و پیروان حضرت اباعبدالله الحسین (ع ) که بیشتر از شیعیان پاکستانی بودند در مرکز فرهنگی القائم شهر بارسلون به سوگ نشسته و مراسم ها و اجتماعات گوناگونی را برای یادبود این حادثه تاریخی برگزار کردند.

در سالروز قیام خونین عاشورا، به ابتکار رایزنی فرهنگی ایران و همکاری شهرداری بارسلون ، شمار فراوانی از شیعیان پاکستانی ، لبنانی ، ایرانی و عراقی مقیم بارسلون برای نخستین بار در قالب دسته های سینه زنی به سمت یکی از میادین مرکزی این شهر حرکت کردند و مراسم روز عاشورا را در حضور صدها تن از مردم بارسلون برپا نمودند. در این مراسم ، حجت الاسلام سیدمحمد نقوی (امام جماعت حسینیه القائم بارسلون ) به همراه صدها تن از شیعیان ، چند بار به ذکر آیه استرجاع پرداخت و در میان حزن و اندوه مراسم را آغاز نمود و در سخنانی به تشریح حادثه کربلا و هدف امام حسین (ع ) از قیام پرداخت . در ادامه ، نعیم اختر، از رهبران مذهبی شیعیان بارسلون ، در سخنانی به زبان اسپانیولی ، فلسفه و اهداف امام حسین (ع ) از قیام را در بیاناتی رسا و مهیج تبیین کرد. وی در بخشی از سخنان خود گفت : ما این روز را روز مبارزه با ترور و اقدامات تروریستی می نامیم چراکه شیعه خود از نخستین قربانیان ترور در تاریخ اسلام است و امام سوم شیعیان ، نواده پیامبر خدا(ص )، در چنین روزی به دست ستمگران زمان خود به فجیع ترین شکل کشته شد و زنان و کودکان وی مورد بدترین بی حرمتی ها قرار گرفتند.

تونس

مردم تونس در ایام محرم از هرگونه مراسم شادی مانند جشن عروسی و ختنه کنان خودداری می کنند. آنان در صبح روز عاشورا به قبرستان ها می روند و معتقدند که همه ارواح در روز عاشورا کنار قبر خود حضور پیدا می کنند و منتظر دیدار بستگان زنده خود هستند.مردم تونس در روز تاسوعا و عاشورا، تأکید بر خوردن گوشت مرغ و غذایی شبیه ماکارونی دارند. آنان شب عاشورا با آتش زدن علف های خشک و شعله ور کردن آنها که به اجیجه شهرت دارد، گلوله هایی شلیک می کنند و بر این اعتقادند که این عمل موجب شادمانی اطفال کربلا می شود.

چین

مراسم عزاداری در دهه اول محرم ، هر شب با حضور اعضای سفارت ایران در پکن ، کارکنان ارگان های ایرانی مقیم پکن ، دانشجویان ، دانشآموزان مدرسه امام خمینی (ره )، تجار و بازرگانان ایرانی مقیم پکن ، و خانواده هایشان در سفارت جمهوری اسلامی ایران برگزار شد. در این مراسم ، حجت الاسلام زادهوش سخنرانی کرد و آقای خوش لهجه به مرثیه خوانی و نوحه سرایی پرداخت . از دیگر برنامه های دهه اول ماه محرم برگزاری مراسم زیارت عاشورا، هر روز صبح ، در سفارت و برگزاری جلسات سوگواری خاص بانوان ایرانی مقیم چین با سخنرانی حجت الاسلام زادهوش بود.

فیلیپین

عزاداری دهه اول محرم توسط رایزنی فرهنگی ایران با اجرای برنامه هایی همچون زیارت عاشورا، سخنرانی ، اجرای برنامه ویژه عزاداری و سینه زنی توسط مداحان اهل بیت (ع ) در تالار اجتماعات رایزنی و مسجد طلایی و بزرگ منطقه مسلمان نشین کیاپو در مانیل توسط انجمن اسلامی اهل البیت (ع ) برگزار شد. همچنین مراسم شب شعری با عنوان سوگواره عاشور در شب هشتم ماه محرم برگزار گردید.

اتریش

مراسم ایام تاسوعا و عاشورای حسینی با حضور رایزنی فرهنگی ایران ، در جامعه اسلامی شهر گراتس با حضور شیعیان و اهل تسنن ، اعم از ایرانی و افغانی ، برگزار شد. در این مراسم ، قاری میرزاهد، از مسلمانان اهل تسنن افغانی مقیم ، در خصوص اهمیت قیام امام حسین (ع ) از دیدگاه مذاهب شافعی و حنبلی سخنرانی نمود. وی تأکید کرد: حسین بن علی (ع ) تنها متعلق به شیعیان نیست ، بلکه افتخار بزرگی برای کل امت اسلامی است . قاری میرزاهد در ادامه به اهمیت واژه عزت پرداخت و اظهار داشت : در قرآن کریم آمده است عزت از آن خدا و رسول و مو›منان می باشد و هرکس عزت می خواهد باید در گروه مو›منان قرار گیرد. وی حماسه حسینی را والاترین حرکت و قیام عزت بخش برای امت اسلامی دانست و در نهایت نیز به اهمیت حدیث ثقلین و تفسیر آن پرداخت . در ادامه ، سرپرست رایزنی فرهنگی ضمن تحلیلی از نهضت امام حسین (ع ) به ریشه ها و عواملی که باعث به وجود آمدن واقعه کربلا شد اشاره کرد و با توجه دادن به اینکه همه ماه ها محرم و همه مکان ها کربلا و همه روزها عاشوراست بر این نکته تأکید کرد که فرهنگ و نوع زندگی امام حسین (ع ) می بایست در زندگی ما حضور عملی پیدا کند و تنها به چند روز عزاداری در سال بسنده نشود. سرپرست رایزنی فرهنگی کشورمان با بازگو کردن واقعیات جامعه زمان امام حسین (ع )، به خطرات ناشی از بی توجهی به تحولات اجتماعی و استحاله شدن تدریجی ، تأثیرپذیری از تبلیغات دشمنان اسلام ، تهاجم همه جانبه فرهنگی و مبارزه با ارزش های الهی ، و ترجیح دادن دنیا بر آخرت و بر اعتقادات دینی اشاره کرد و گفت : با حضور همه جانبه طاغوت و اعتقاد به توانمندی آن در زندگی ، امکان اینکه ایمان به خدا در فکر و وجود ما جایی داشته باشد، غیر ممکن است . در ادامه ، عزاداران حسینی با نوحه خوانی و سینه زنی به سوگواری پرداختند. قابل ذکر است از سوی رایزنی فرهنگی ، هدایای فرهنگی از جمله 5 جلد قرآن کریم به زبان های مختلف و لوح های فشرده از سخنرانی ، مداحی و عزاداری در ارتباط با ماه محرم ، به مسلمانان شهر گراتس اهدا شد.

ترکمنستان

از اول ماه محرم در مسجد امام رضا(ع ) و مسجد حضرت فاطمة الزهرا(س ) با حضور جمع کثیری از ایرانیان مقیم ، آذری ها و ترکمن ها و رایزنی فرهنگی ایران در عشق آباد مراسم عزاداری برگزار شد. در این مراسم ، بعد از قرائت زیارت عاشورا، ناصری (رایزن فرهنگی )، امیرشاهی (معاون سفیر) و بابالو (وابسته فرهنگی ) در زمینه قیام امام حسین (ع ) سخنرانی کردند و در پایان مراسم پناهی ، مداح اهل بیت (ع )، به مرثیه خوانی و نوحه سرایی پرداخت .

زامبیا

مراسم دهه اول محرم در مسجد امام رضا(ع ) در نمایندگی فرهنگی ایران ، مسجد جدیدالتأسیس شهر لوینگستون و مسجد النبی (ص ) منطقه کتوبا، به همت نمایندگی فرهنگی ایران در زامبیا برگزار شد. در مراسم مسجد امام رضا(ع )، بعد از قرائت زیارت عاشورا، اسدی موحد، سرپرست نمایندگی فرهنگی ایران ، درباره فلسفه عاشورا و نهضت امام حسین (ع )، بررسی وضعیت جامعه اسلامی در آن زمان ، تبیین و تفسیر وصیتنامه سالار شهیدان (ع ) و دست یابی به عدالت اجتماعی در پرتو نهضت حسینی (ع ) سخنرانی نمود.
یونان

مراسم تاسوعا و عاشورای حسینی در رایزنی فرهنگی سفارت جمهوری اسلامی ایران با حضور ایرانیان مقیم و کارکنان سفارت و دیگر نهادهای جمهوری اسلامی ایران مستقر در شهر آتن برگزار شد. طوبی کرمانی ، رایزن فرهنگی جمهوری اسلامی ایران ، با اشاره به ضرورت حفظ سنت ها و آموزه های شیعی گفت : رفتار شما در کشور غربی باید مصداق رفتار حسینی باشد و خدای ناکرده کاری نکنید که چهره تشیع مشوّه نشان داده شود زیرا در این صورت امامان معصوم ، شما را مورد نکوهش قرار خواهند داد و از شما خواهند پرسید که چرا ما را نزد دیگران با رفتارتان بد معرفی کرده اید.

در شمال کشور یونان ، 130 هزار مسلمان زندگی می کنند که اکثریت دارای نژاد ترک هستند. در این کشور پادشاهی ، اجازه ساخت مسجد و حسینیه جدید داده نمی شود از این رو، مراسم عاشورا به وسیله شیعیان پاکستانی در منازلشان و توسط سفارت ایران در محل سفارتخانه برگزار می شود.

پاکستان

مراسم عزاداری حضرت حسین بن علی (ع )، راد مرد عالم بشریت و اسوه ایثار و مقاومت ، با شرکت کارکنان کلیه نهادهای جمهوری اسلامی ایران در کراچی و تعدادی از ایرانیان مقیم کراچی و دانشجویان ایرانی شاغل به تحصیل در دانشگاه های کراچی و باحضور حجت الاسلام بهاءالدینی ، نماینده مقام معظم رهبری در پاکستان و نیز تنی چند از علاقه مندان پاکستانی به شرکت در مجلس ایرانیان ، از اول محرم الحرام در خانه فرهنگ جمهوری اسلامی ایران برگزار شد. این مراسم بعد از نماز جماعت با خواندن زیارت عاشورا، و با سخنرانی حجت الاسلام والمسلمین مجید احمدی ، روحانی اعزامی از سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی ، و مداحی حاج آقا طالبی مداح اهل بیت (ع ) برگزار شد.

مراسم عزاداری و سوگواری ماه محرم ، ایام تاسوعا و عاشورای حسینی و شهادت امام سجاد در سالن امام رضا(ع ) خانه فرهنگ ایران در لاهور، با حضور جمع کثیری از دانشجویان ایرانی ، ایرانیان مقیم و خانواده های همکاران و پاکستانی های علاقه مند به اهل بیت (ع ) برگزار شد. در این مراسم ، بعد از قرائت زیارت عاشورا حجت الاسلام والمسلمین مطهری در مورد قیام حسینی و وظیفه عزاداران حسینی سخنرانی نمود.

کانادا

مراسم عزاداری امام حسین (ع ) در ماه محرم در شهرهای مختلف کانادا، به ویژه تورنتو، ونکوور، مونترآل ، ادمونتون ، کلگری و اتاوا، به همت رایزنی فرهنگی ایران و تشکیل هیأت عزاداران حسینی اتاوا با حضور ایرانیان مقیم ، شیعیان کانادایی ، اساتید برجسته دانشگاه ها، اصناف مختلف و حجت الاسلام والمسلمین مقدسیان برگزار شد.

شایان ذکر است در سال 93 میلادی برخی از شیعیان در شهر تورنتو برای مطرح کردن شیعه به عنوان یک جمعیت قابل توجه در آن کشور، اقدام به برگزاری راهپیمایی به صورت دسته های عزاداری کردند که این موضوع در مطبوعات کانادا نیز منعکس شد. این گروه از شیعیان به صورت کاملاً سنتی به عزاداری ماه محرم می پردازند و در پایان مراسم نیز پرچمی را به یاد امام حسین (ع ) در برابر شهرداری تورنتو به اهتزاز درمی آورند. از دیگر اقدامات شیعیان کانادا، تهیه و نصب پوسترهایی در معرفی امام حسین (ع ) و قیام عاشورا در وسایل نقلیه عمومی است . همچنین شیعیان پاکستانی در اتاوا در مسجد اهل تسنن این شهر مراسمی به نام سجئ دحجررحب برگزار می کنند و از استادان دانشگاه کانادا و آمریکا دعوت به عمل می آورند تا به بررسی قیام عاشورا بپردازند.

سیرالئون

مراسم سخنرانی و عزاداری سالار شهیدان در مسجد رسول اعظم (ص ) فریتاون با حضور ائمه جمعه و جماعات ، اساتید، دانشجویان ، رؤسای قبایل و اقشار مختلف مردم مسلمان فریتاون و با سخنرانی وابسته فرهنگی ایران برگزار شد. همچنین به همین مناسبت مراسم دیگری نیز در مسجد مرکزی با سخنرانی شیخ احمد تیجان سیلاه ، امام جمعه مسجد مرکزی فریتاون ، و استاد معاذ محجوباه در خصوص فلسفه قیام امام حسین (ع ) و عبرت های عاشورا برگزار شد. برگزاری مراسم عزاداری رایزنی فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در مطبوعات نیوویژن ، روزنامه استاندارد تایمز، روزنامه دی نیوز، روزنامه اسپارک ، روزنامه سلون تایمز و روزنامه کنکورد تایمر سیرالئون منعکس شده است .

ارمنستان

مراسم سوگواری و عزاداری از اول محرم در مسجد جامع (کبود) ایروان و با حضور انبوه عاشقان و عزاداران حضرت امام حسین (ع )، اعم از تجار، کارمندان ، مسلمانان مقیم و به ویژه حضور چشمگیر صدها نفری دانشجویان ایرانی ، برگزار شد. این مراسم هر شب و در روز عاشورا، با برگزاری زیارت عاشورا، معرفی کتاب های مرتبط با موضوع عاشورایی توسط یکی از دانشجویان ، سخنرانی حجت الاسلام افتخاری و مداحی سید محسن حسینی برگزار شد.

تایلند

مراسم سوگواری دهه محرم در مساجد مختلف نظیر مسجد امام علی (ع )، مسجد امام باره ، مسجد پتوتام ، مسجد الفلاح ، مسجد المهدی و مسجد امام زمان بانکوک و محل رایزنی فرهنگی ایران برگزار شد. در مراسمی که در شب عاشورای حسینی در رایزنی فرهنگی ایران برگزار شد، حجت الاسلام شریعت در مورد فلسفه و قیام امام حسین (ع ) به سخنرانی پرداخت و اکبر جواد، نوحه خوانی و مرثیه سرایی کرد و عاشقان امام حسین (ع ) به سینه زنی پرداختند.

آفریقای جنوبی

مراسم بزرگ عاشورا در ژوهانسبورگ با حضور شیعیان اباعبدالله (ع ) از مناطق ژوهانسبورگ ، پرتوریا، خارانکوا، گواتما، سووتو، لیمپوپو و قتلهون در محل ساختمان جمهوری اسلامی ایران برگزار شد. شیخ ایوب ، از روحانیان شیعه مقیم لندن ، در سخنانی ، حرکت عاشورا را یک حرکت هدفدار دانست که تبدیل به یک انقلابی شد که نتیجه و آثار آن هنوز در جهان پا برجاست و هر روز آزادیخواهان بیشتری به سوی آن در حرکتند. وی گفت : عاشورا یک حرکت صرف جنگی نبود، بلکه یک انقلاب همه جانبه بود که حضرت با مهاجرت خود از مدینه به سوی مکه و از مکه به سوی عراق دنیای زمان خود را علیه ظلم و جور زمان خود برانگیخت و وجدان های بشری را تکان داد. در این مراسم ، حجت الاسلام سید مجتبی میردامادی نیز در سخنانی گفت : امام حسین (ع ) در بیان اهداف قیام خود اجرای عدالت ، مبارزه با فساد و ظلم و اصلاح امور را از اهداف خود معرفی کرده است که در این راه بیش از 18 نفر از اعضای خانواده و نزدیکان خود را نیز از دست داد، ولی به بشریت درسی داد که هرگز فراموش نخواهد شد. همچنین قربانعلی پورمرجان (نماینده فرهنگی ایران ) و حجت الاسلام رضائی (از روحانیان مقیم آفریقای جنوبی ) از دیگر سخنرانان این مراسم بودند.

آلبانی

به مناسبت ایام محرم و فرارسیدن تاسوعا و عاشورای حسینی ، جمعی از عاشقان و دوستداران خاندان اهل بیت (ع ) با حضور در مسجد اهل بیت (ع ) تیرانا این واقعه بزرگ تاریخ اسلام را گرامی داشتند و در ماتم آن به سوگ نشستند. این مراسم توسط شیخ کمال رکا، رهبر طریقت رفاعیه آلبانی و متولی مسجد اهل بیت (ع ) و با حمایت نمایندگی فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در آلبانی و کمیته مطالعات و تحقیقات مجمع جهانی اهل بیت (ع ) و با حضور بویار مولایی ، از کمیته مسلمانان آلبانی ، سلیم اصطفا، رئیس اسبق کمیته مسلمانان آلبانی ، تعدادی از مفتی های شهرهای مختلف آلبانی و جمع مشتاقی از علاقه مندان اهل بیت (ع ) برگزار شد. شیخ کمال رکا ضمن بیان رخداد تاریخی واقعه کربلا و مصائب آن ، به نوحه سرایی به زبان آلبانیایی پرداخت . همچنین به همین مناسبت مراسم دیگری نیز با حمایت نمایندگی فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در آلبانی و کمیته مطالعات و تحقیقات مجمع جهانی اهل بیت (ع ) در تکیه قادریه آلبانی با سخنرانی بویار خراسانی ، رهبر طریقت قادریه و متولی تکیه قادریه تیرانا، برگزار شد. در این مراسم ، بویار خراسانی ضمن بیان ویژگی های امام حسین (ع ) و آنچه بر وی و اهل بیت او در دشت کربلا گذشت ، گوشه هایی از فعالیت تکیه قادریه طی روزهای دهه محرم را بیان کرد. اقبالی زارچ ، سفیر جمهوری اسلامی ایران ، درباره این روز و این واقعه و نیز نقش امام حسین (ع ) در حفظ اسلام و پیام عاشورا مطالبی بیان کرد.
پاکستان

همزمان با عاشورای حسینی ، سیل عظیم دوستداران حسین (ع ) در شهرهای مختلف پاکستان عزاداری کردند. عزاداران در سراسر پاکستان با راه اندازی دسته های سینه زن و زنجیرزن ، عشق و ارادت خود را به سید و سالار شهیدان اسلام ابراز داشتند. شیعیان شهرهای لاهور، حیدرآباد، پیشاور، راولپندی ، مولتان ، کویته ، مظفرآباد، سکر، نوابشاه و سایر مناطق پاکستان ، عزاداری روز عاشورا را با شکوه برگزار کردند. در کراچی و سراسر ایالت سند نیز یکی از بزرگ ترین اجتماعات عاشقان امام حسین (ع ) برگزار شد و عزاداران حسینی با حضور در این شهر دسته های سینه زن و زنجیرزن راه انداختند و برای امام حسین (ع ) و یاران باوفایش عزاداری کردند.

مالزی و شرق آسیا

عاشقان امام حسین (ع ) در مالزی ، اندونزی ، تایلند، ژاپن ، چین ، برونئی و فیلیپین همراه با کاروان دل شکسته عاشوراییان ، به یاد مظلومیت سرور و سالار شهیدان و یاران باوفایش به سوگ نشستند.

این مراسم در مالزی با حضور پرشور دانشجویان ایرانی در دانشگاه یونیتن برگزار شد. در این مراسم ، محمدحسن واحدی ، رایزن فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در کوالالامپور، درباره نهضت عاشورا سخنرانی کرد. وی با بیان حدیثی از رسول اکرم (ص ) گفت : عاشورا با نگاه ها و دیدگاه های مختلف می تواند مورد مطالعه و تجزیه و تحلیل قرار گیرد. عاشورا به عنوان یک حماسه و شور مقدس ، عاشورا در امتداد نبرد تاریخی حق و باطل و عاشورا به عنوان یک مکتب رهایی بخش به عنوان سه پیام آموزنده و تحول ساز مطرحند. عاشورا به عنوان یک حماسه ، می تواند سرنوشت انسان ها و جوامع را متحول کند. هر جامعه ای که به شور و شعور عاشورایی تمسک جست ، تحول در درونش ایجاد می شود و هر فردی که عاشورایی حرکت کرد ماندگار می شود.

نخجوان

مراسم عزاداری و مداحی به همت وابستگی فرهنگی و همکاری سرکنسولگری ایران در نخجوان به مدت 4 شب و نیز در ظهر عاشورا با حضور کارکنان سرکنسولگری ، مأموران وزارت آموزش و پرورش ، کارمندان محلی و خانواده های آنان و جمعی از افراد بومی برگزار شد. در مراسم روز عاشورا، نماینده فرهنگی در زمینه فلسفه عاشور ، مسئله آب در کربل ، اهداف حضرت سیدالشهد و نیز تحریفات عاشور سخنرانی نمود.

ایتالیا

ایرانیان و شیعیان مقیم میلان ، رم و ناپل و دیگر شهرهای بزرگ ایتالیا، با حضور در مساجد این شهرها مراسم عزاداری برپا کردند.

بلغارستان

عزاداران حسینی روز عاشورا با اهدای خون به نیازمندان ، مراسم مخصوص این روز را در بلغارستان برگزار کردند. عزاداران در این روز پس از اهدای خون و برپایی نماز پر فیض ظهر عاشورا، یک بار دیگر با سرور و سالار شهیدان امام حسین (ع ) بیعت و با شور و حال مراسم سینه زنی را در محل حسینیه صوفیه برگزار کردند. علاوه بر ایرانیان مقیم این کشور، شیعیان عراق ، افغانستان و چند کشور دیگر نیز در مراسم روز عاشورا در این حسینیه حضور داشتند.

لبنان

مناطق مختلف لبنان در ضاحیه بیروت ، شهرها و روستاهای جنوب و دره بقاع در شرق این کشور شاهد برپایی آیین های باشکوه عاشورای حسینی بود. صدها هزار زن ، مرد و کودک و نوجوان پس از روضه خوانی در حسینیه سیدالشهدای ضاحیه بیروت در خیابان های این منطقه راهپیمایی کردند و در حالی که شعارهای هیهات من الذله و لبیک یا حسین و لبیک یا مقاومت سر می دادند بار دیگر با امام حسین (ع ) و مقاومت اسلامی لبنان تجدید پیمان کردند. شهر بعلبک درشرق لبنان نیز پذیرای دسته های عزاداری از مناطق مختلف استان بقاع بود که پس از تجمع و روضه خوانی در حرم حضرت خوله (ع ) دخترامام حسین (ع ) سینه زنان به سوی مقام رأس الحسین دراین شهر راهپیمایی کردند. شهر هرمل در بقاع و شهرهای نبطیه ، بنت جبیل و صور در جنوب نیز یکپارچه سیاه پوش و پذیرای دسته های عزادار بود. همچنین در میدان تعزیه خوانی شهر نبطیه برای نودمین سال واقعه عاشورای حسینی در برابر ده ها هزار عزادار به نمایش درآمد.

آلمان

مراسم عزاداری ایام تاسوعا و عاشورا در بسیاری از مساجد و مراکز اسلامی آلمان همچون مرکز اسلامی هامبورگ و برلین برگزار شد. با توجه به اعمال محدودیت دولت آلمان ، عزاداران حسینی امکان حضور در خیابان ها و عزاداری در سطح شهر را نداشتند و فقط توانستند در مکان های بسته از جمله مساجد به عزاداری بپردازند.

گفتنی است در شهر هامبورگ حدود 15 هزار ایرانی زندگی می کنند و محل عبادت آنها مسجدی در کنار دریاچه استر است . ساخت این مسجد در سال 1332 شمسی بنا به تقاضای جمعی از شیعیان ایرانی مقیم هامبورگ به دستور آیت الله بروجردی آغاز شد و در سال 1338 به پایان رسید و بعدها این مسجد به مرکز اسلامی هامبورگ معروف شد.

مسکو

شیعیان ساکن مسکو با حضور در مساجد، حسینیه ها و تکایا مراسم دهه اول محرم را با معنویت برگزار کردند. اینان در روز عاشورا با وجود هوای بسیار سرد از راه های دور به مسجد خاتم الانبیای مسکو آمده و پس از برگزاری مراسم عزاداری و سینه زنی برای امام حسین (ع ) نماز ظهر و عصر را به یاد نماز ظهر عاشورا به پا داشتند. در دهه نخست محرم ، در مسجد خاتم الانبیا هر شب پس از مجلس روضه و مراسم نوحه خوانی و سینه زنی ، از عزاداران حسینی با شربت و غذای نذری پذیرایی شد.

اوکراین

همزمان با شب عاشورای حسینی عزاداران اباعبدالله الحسین (ع ) در کی یف نیز با شرکت پر شور در آیین سوگواری سید و سالار شهیدان حضرت حسین بن علی (ع ) با آرمان های والای شهدای کربلا بیعتی دوباره کردند. در این مراسم که در حسینیه سفارت جمهوری اسلامی ایران در کی یف بر گزار شد دوستداران اهل بیت عصمت و طهارت (ع ) در غم شهادت اباعبدالله الحسین (ع ) بر سر و سینه زدند و اشک ماتم ریختند. زیارت عاشورا و سخنرانی درباره واقعه کربلا از دیگر برنامه های این مراسم بود. نظیر این مراسم در حسینیه اهل بیت کی یف نیز با حضور شیعیان مقیم اوکراین از ملیت های مختلف برگزار شد.

سوریه

همزمان با ایام محرم ، دلسوختگان شیفته اهل بیت (ع ) در جوار بارگاه حضرت زینب (س ) عقیله بنی هاشم و حضرت رقیه خاتون (س ) به سوگواری پرداختند. بیرق های سیاه و سبز به نماد عزا و ماندگاری این قیام ، و قرمز به سرخی خون شهدای دشت نینوا در همه مناطق شیعه نشین سوریه برافراشته شد. در تاسوعا و عاشورای حسینی آیین های عزا و سوگ اوج گرفته و دسته های عزاداری سینه زنی و زنجیرزنی به ویژه در منطقه زینبیه به راه افتاده و با حضور در مساجد، تکایا و حسینیه های مناطق شیعه نشین به سوگواری پرداختند. به همین مناسبت مراسم عزاداری در دفتر مقام معظم رهبری و سایر مراجع تقلید و سفارت جمهوری اسلامی ایران در سوریه برگزار شد.

شیعیان سوریه ، در سه محله امام صادق (ع )، زین العابدین (ع ) و الامین شهر دمشق زندگی می کنند و بخش هایی از استان های حلب ، ادلب ، حمص و حماه و نیز برخی از روستاهای آن شیعه نشین هستند. شیعیان دویست هزار نفر از جمعیت نوزده میلیونی سوریه را تشکیل می دهند و علاوه بر شیعیان ، اهل تسنن ، علوی مسلک ، اسماعیلیان ، دروزی ها، مسیحیان و ایزدی ها گروه های مذهبی جامعه سوریه را تشکیل می دهند.

.

حامد کرزای : امام حسین (ع ) برای تأمین عدالت و احیای اسلام شهید شد

رئیس جمهور افغانستان در مراسمی که به مناسبت بزرگداشت روز عاشورا در مدرسه علمیه خاتم النبیین (ص ) کابل و با حضور معاون رئیس جمهور، اعضای کابینه ، اعضای ولسی جرگه ، علما، روحانیان ، فرهنگیان و تعداد زیادی از مردم شهر کابل اعم از شیعه و سنی برگزار شد، گفت : امام حسین (ع ) برای تأمین عدالت ، رفاه جامعه و احیای دین اسلام شهید شد. حامد کرزای ، از مردم خواست تا از حادثه کربلا عبرت بگیرند. وی افزود: قیام عاشورا در فرهنگ اسلامی ، الگویی برای ایثار و شهادت و شجاعت ، ظلم ستیزی و مقاومت در برابر ظلم و پیروزی حق بر باطل عنوان شده است . رئیس جمهور افغانستان با بیان اینکه از 1400 سال قبل بدین سو، جهان اسلام سوگوار امام حسین (ع ) است ، تصریح کرد: راه حسین ، راه حق است و پیام نواده گرامی پیامبر(ص ) به جهانیان این است که تا روز قیامت در مقابل ظلم ایستاده باشید. کرزای ، مبارزه با کسانی که با به خاک و خون کشاندن مردم ، اسلام را بدنام می کنند، وظیفه دینی و ملی مسلمانان دانست .

در این مراسم ، آیت الله محسنی ، رئیس شورای علمای شیعه افغانستان و رئیس مدرسه علمیه خاتم النبیین (ص ) نیز بر پیمودن ادامه راه امام حسین (ع ) تأکید کرد و ادامه راه او را در قدرتمند شدن مسلمانان از راه تعلیم دانست . وی فرهنگ غرب را منشأ تمام خشونت ها، نابرابری ها و تبعیض جهانی دانست و افزود: جنگ های جهانی اول و دوم ، نمونه هایی از این واقعیت است . وی تأکید کرد: غربی ها برای استثمار، استعمار و فروش اسلحه ، مستقیم یا غیرمستقیم ، بین مسلمانان تفرقه اندازی می کنند. وی با انتقاد از برخی شیوه های عزاداری گفت : باید در این دنیا با عزت زندگی کنیم و امام حسین (ع ) از ما نخواسته تا با قمه و شمشیر به بدن خود آسیب برسانیم . آیت الله محسنی ، درباره مشکل اصلی مسلمانان در جهان امروز گفت : مشکل اصلی مسلمانان در جهان امروز این است که به پیام اصلی قیام امام حسین (ع ) توجه نکرده اند و به همین دلیل ، از قافله تمدن عقب مانده اند.

عبدالرحیم وردک ، وزیر دفاع افغانستان هم ضمن بررسی واقعه عاشورا گفت : هیچ قلمی نیست که بتواند شرح این غمنامه را بنویسد و توضیح دهد. وی امام حسین (ع ) و فداکاری های او را به یک سرزمین عشق تشبیه و در عین حال ، بر اخوت ملی تأکید کرد. عبدالرحیم وردک گفت : امام حسین (ع ) علیه ظلم و استبداد قیام کرد و به خاطر حراست از آزادی و استقلال و صیانت از ارزش های والای محمدی از خود گذشت . این مقام بلند پایه ادامه داد: سرسپردگی به ایمان ، صداقت ، شجاعت ، ایثار و مقاومت امام حسین (ع ) علیه ظلم ، تجاوز و تحجر همیشه محک نهضت ها بوده است .

وردک گفت : تراژدی کربلا تا جهان است زخم سینه ها را باز کرده و جام دیده ها را از اشک لبریز می کند. او اظهار داشت : اهریمن ِ قدرت طلبی و فسق و فجور بر پیروان دین یکتا پرستی غلبه کرد و شهادت نواده پیامبر اسلام را سبب شد.

وی از فلسفه و پیام های امواج معرکه کربلا نیز سخن گفت و ضمن بررسی وضعیت کنونی کشور اذعان داشت : هر روز به کاروان شهدای ما افزوده می شود و دشمنان برای نابودی ما در کمین نشسته اند. وردک با ذکر این مطلب که همبستگی ملی و مشارکت ملی باید در کشور هر روز تقویت یابد و برادری و برابری مستحکم تر گردد، تأکید کرد: ما نباید منافع ملی را بازیچه ترجیحات سیاسی خودی و خارجی کنیم .

همچنین برهان الدین ربانی ، رئیس جبهه متحد ملی و سید محمد علی جاوید، یکی از نمایندگان مجلس نیز پیرامون روز عاشورا به سخنرانی پرداختند و از شخصیت والای امام حسین (ع ) سخن گفتند. ربانی گفت : حسین (ع ) تنها مربوط به شیعیان نیست حسین بن علی شهید راه آرمان های یک فرقه و یک قشر نگردید، بلکه او شهید راه اسلام و مسلمین و وحدت مسلمین شد. به گفته وی ، حسین از اهل بیت است ، و احترام اهل بیت بر همه واجب است و حسین متعلق به همه مسلمانان است . ربانی افزود: در آن برهه از زمان ، قیام امام حسین (ع ) ضروری بود چرا که در غیر آن صورت منکرات همه جا را فرا می گرفت . در واقع ، امام حسین با خون خود مرز منکرات را مشخص نمود. او عاشورا را یک حماسه جاودانه در تاریخ اسلام خواند و گفت : هرچند روز دهم محرم روز دردناک و سختی است . اما اصلاح کننده خط اصیل مبارزاتی است که هدف آن جنگ و خون ریزی نبوده و این مطلب را امام حسین (ع ) زمانی که تصمیم به حرکت گرفت اعلام کرد. آقای ربانی اظهار داشت : حسین بن علی (ع ) شهات با عزت را قبول کرد، اما حاضر به زندگی با ذلت نشد.

مولوی حبیب الله احسان ، عضو شورای اخوت نیز با بررسی فلسفه قیام امام حسین (ع )، حادثه عاشورا را در تاریخ بی نظیر خواند. وی امام حسن و امام حسین (ع ) را سرور جوانان بهشت خواند که باید جوانان کشور از آنان سرمشق بگیرند. آقای احسان گفت : بنا به فرموده پیامبر اسلام ، هر مسلمان باید این سه خصلت را داشته باشد: دوستی رسول خدا، خواندن قرآن و محبت اهل بیت .

گفتنی است امسال مراسم عاشورا در کابل ، با حضور هزاران تن از پیروان و شفتگان خاندان عصمت و طهارت (ع ) در مساجد، تکایا و زیارتگاه های شهر کابل (همچون حوزه علمیه خاتم النبیین ، تکیه خانه های چنداول ، مدینةالعلم ، محمدیه ، امام زمان (ع )، خاتم الانبیا و حسینیه قلعه فتح الله ) در فضایی آرام و با تدابیر ویژه امنیتی و حضور پلیس و سربازان ارتش ملی برگزار شد. نماز ظهر عاشورا نیز پس از پایان مراسم عزاداری در مناطق مختلف این شهر با حضور ده ها هزار نفر از مسلمانان شیعه و سنی برگزار گردید.

حجت الاسلام والمسلمین سیدمحسن حجت ، از علمای سرشناس افغانستان ، در جمع عزاداران حسینی در تکیه خانه عمومی چنداول ضمن عرض تسلیت این روز بزرگ ، رسالت همه پیامبران الهی را عدالت و برپایی حق دانست . وی از قرآن به عنوان سرچشمه راه زندگی انسان ها یاد کرد و با اشاره به این کتاب عظیم الشأن گفت : حکومت های شاهی و سلطنتی در قرآن نفی شده است زیرا حق و عدالت را رعایت نمی کردند و نسبت به مردم ضعیف ظلم روا می داشتند. وی تنها راه سعادت ملت افغانستان را عمل به قرآن و فرامین الهی و انسانی آن دانست .

در غرب کابل نیز مردم با حضور در دسته های سینه زنی تکایا و مساجد به عزاداری پرداختند. دسته های عزاداری و سینه زنی در میان تدابیر ویژه امنیتی به عزاداری پرداخته و با برافراشتن پرچم های مزین به نام امام حسین (ع ) و حضرت عباس (ع ) این روز را گرامی داشتند.

یونس قانونی ، رئیس ولسی جرگه ، در مسجد خاتم الانبیای دشت برچی ضمن مظلومانه خواندن شهادت آن حضرت گفت : امام حسین در این مبارزه شکست نخورد، بلکه موفقیت بزرگی را با فداکاری اش برای دین جدش به ارمغان آورد.

کریم خلیلی ، معاون اول رئیس جمهور نیز طی سخنانی در مدرسه مدینةالعلم در غرب کابل ، قیام امام حسین (ع ) را مظهری از ایثار و فداکاری وی در مقابل ظلم و ستم دانست و از تمام مردم افغانستان خواست تا در جهت صلح و تحکیم وحدت ملی ، عاشورای حسینی را مظهر و الگوی خویش قرار دهند. وی گفت : امام حسین قیام نکرد تا فقط جامعه آن وقت را از جهل و فساد، ظلم و حکومت های فاسدی همچون یزید نجات دهد، بلکه او قیام کرد تا جوامع بعد از خود را نیز از این معضلات رهایی بخشد.

محمدنادر نورزی ، خطیب مسجد تمیم انصار ایثار، و فداکاری امام حسین را پیروزی حق بر باطل دانست و گفت : دین اسلام مخالف هر گونه تعصبات مذهبی بین مسلمانان است . وی از جامعه تشیع و تسنن افغانستان خواست تا به عقاید یکدیگر احترام گذاشته و وحدت ملی و اخوت اسلامی را حفظ کنند.

در دیگر نقاط افغانستان از جمله بلخ ، هرات ، غزنی ، سرپل ، بامیان دایکندی ، قندهار، و پکتیا نیز هزاران تن از مسلمانان شیعه و سنی ، به برگزاری مراسم بزرگداشت روز عاشورا پرداختند.





نوشته شده در تاريخ چهارشنبه 30 آذر 1390  توسط قاسمعلی جمالی


پدید آورنده : علیرضائی ، صفحه 60

! اسلام، در میان مردم بنگلادش علی رغم تلاش گسترده دشمنان، همچنان بالنده و به صورت بنیادین وجود دارد به گونه ای که مظاهر آن را می توان در برگزاری اعیاد اسلامی، نماز جمعه و جماعات دیگر به صورت چشمگیری مشاهده نمود. بنگلادش سرزمینی بکر و دست نخورده و با زمینه فعالیت بسیار مستعد می باشد که فرق اسلامی اعم از شیعه و سنی بدون هیچ مشکلی کنار یکدیگر زندگی می کنند. گرچه تلاش هایی برای ایجاد تفرقه بین آن ها صورت می گیرد، ولی چندان کارساز نیست. دلیل این امر علاقه مندی خاصی است که مردم مسلمان بنگلادش به اهل بیت علیهم السلام دارند; علاقه ای که در سایر کشورهای مسلمان اهل سنت، به این شدت وجود ندارد. جالب است بدانید که اکثر نام های مردم این سرزمین، نام ائمه اطهار علیهم السلام می باشد. مراسم عزاداری حضرت سیدالشهداء علیه السلام حتی توسط براداران و خواهران اهل سنت نیز برگزار می گردد. این جانب که جهت سخنرانی در ایام عزاداری (در سال 1374) همراه با کاردار سفارت جمهوری اسلامی ایران، بنا به دعوت برادران اهل سنت به شهر هوبی گنج عزیمت کرده بودیم، دیدم نحوه عزاداری شباهت زیادی به سینه زنی در ایران دارد; حتی زن ها با

تشکیل مراسم عزاداری جداگانه، مصیبت هایی را که بر اهل بیت امام حسین علیه السلام وارد شده بود، بازگو می کردند و سینه می زدند.

وقتی در جمع آنان حضور یافتیم، یکی از خانم ها مرثیه مربوط به حضرت سکینه را می خواند و زنان دیگر سینه می زدند. بعضی از برادران و جوانان نیز در اثر سینه زدن بی حال و بی هوش شده بودند به گونه ای که من فکر کردم تمام آن ها شیعه هستند ولی بعدا متوجه شدم که اصلا در میان این ها شیعه وجود ندارد و همگی از برادران اهل سنت می باشند. مردم این شهر سنگ یادبود و مزاری به نام امام حسین علیه السلام درست کرده بودند که برای زیارت به آن جا می رفتند و به احترام آن مزار، پاها را برهنه می کردند. حتی در اطراف آن نیز پابرهنه بودند و معتقد بودند این مزار قداست خاصی دارد که باید حرمت آن را حفظ کرد. این جانب حدس قوی می زنم که مردم این منطقه و سایر مناطقی که این گونه مراسم در آنجا برگزار می شود، زمانی شیعه بوده و یا حداقل آباء و اجداد آنان شیعه بوده اند; در میان آنان افرادی را دیدم که به خاطر ایام عزاداری، لباس مشکی بر تن داشتند و بسیاری از مردم نیز پارچه هایی را که در مزار (یا به گفته خودشان امام باره) آویزان بود، به عنوان تبرک لمس می کردند.
برگزاری مراسم عزاداری در شهر مانیک گنج:

در این شهر، پیر و مرشد معروف به نام شاه مخلص الرحمان همه ساله در ایام ماه محرم دسته های عزاداری را که بالغ بر ده ها هزار نفر می شوند به راه می اندازد; عزاداران با در دست گرفتن علم و کتل به صورت راهپیمایی در خیابان های شهر به عزاداری می پردازند. با دیدن این صحنه، تقریبا تمامی مردم به خیابان ها ریخته و نظاره گر این مراسم می شوند. در پایان مراسم راهپیمایی، همه مردم در یک میدان بسیار بزرگی اجتماع نموده و به سخنان متعدد گوش فرا می دهند.

در سال 1375 جناب آقای شاه مخلص الرحمان از این جانب جهت شرکت و سخنرانی در آن مراسم دعوت به عمل آورد که همراه با بعضی از دوستان خانه فرهنگ و سفارت جمهوری اسلامی به این شهر مسافرت نمودیم که در هنگام حضور در جمع عزاداران، مورد استقبال شدید ایشان و برادران عزادار اهل سنت قرار گرفتیم. پس از پایان سخنرانی نیز مردم با تکان دادن دست ابراز احساسات و علاقه می کردند.

در سال 1376 نیز به همین مناسبت از طرف رایزنی فرهنگی دعوت به عمل آوردند که همراه دوستان در آن مراسم شرکت کردیم. علاوه بر شهر مانیک گنج در یک بخش بسیار مهم این شهر، از طرف پیر دعوت شدیم. در روز عاشورا اهالی تمام روستاهای اطراف در این بخش گرد هم آمدند و به ترتیب در مقابل جایگاه خاصی که برای پیر درست کرده بودند، به عزاداری و سینه زنی پرداختند. آن ها آنچنان با شور و هیجان و احساسات سینه می زدند که انسان را به تعجب وا می داشت. نکته جالب توجه این بود که در این میدان، عزاداران صحنه پرپر شدن فرزندان و اصحاب امام حسین علیه السلام را به نمایش درآورده و مردم آنان را به جای دیگر منتقل می کردند. بعد از رفتن آن ها دسته ای از روستای دیگر می آمدند و همین صحنه مجددا تکرار می شد. بنده بسیار متاسفم که چرا این صحنه ها را فیلم برداری نکردیم; چون هر چه گفته شود حق مطلب بازگو نشده و واقعا آن مراسم دیدنی است و انسان تعجب می کند که چگونه مردم این کشور دور افتاده آن هم برادران اهل سنت، این چنین به امام حسین علیه السلام علاقه مند بوده و آن حضرت در میان قلوب آن ها نفوذ کرده است.

لازم به ذکر است که روز عاشورا در بنگلادش تعطیل رسمی است; رئیس جمهور و نخست وزیر به مناسبت روز عاشورا پیام می دهند که در رسانه های کشور و رادیو و تلویزیون پخش می گردد; در طول روز عاشورا سخنرانان و خطبا از برادران اهل سنت در صدا و سیما به ایراد سخنرانی می پردازند و بدین وسیله مردم را از فضایل آن حضرت آگاه می سازند. اگرچه مردم این کشور چندان اطلاعی از فلسفه قیام امام حسین علیه السلام ندارند، ولی چون اکثریت قاطع آن از برادران اهل سنت می باشند، قطعا اجرای چنین برنامه هایی پرثمر و مفید خواهد بود. وجود چنین پیر و مرشدهایی نیز در تبلیغ و ترویج این مراسم بسیار ثمربخش می باشد و باید از وجود این ها بیش ترین بهره ها را جست; اما متاسفانه در این زمینه برنامه ریزی نشده و امید می رود مجمع جهانی اهل بیت علیه السلام با همکاری رایزنی فرهنگی بتواند قدم مؤثری بردارد. ان شاءالله.





نوشته شده در تاريخ چهارشنبه 30 آذر 1390  توسط قاسمعلی جمالی


پدید آورنده : مصاحبه با طلاب بنگلادشی ، صفحه 81

منطقه «شورابوی » از توابع «هوی گنج سیلهت » در شمال شرقی بنگلادش از صدها سال پیش به عنوان منطقه عاشقان اهل بیت (علیهم السلام) به ویژه اصحاب کساء و پنج تن آل عبا معروف است در این منطقه در روزهای دهه محرم و به ویژه تاسوعا و عاشورا از حدود30 روستای پیرامون آن، زنان و مردان ضمن راهپیمایی به سوگواری می پردازند. سوگواران شامل زن مرد و کودک که همگی از پیروان اهل سنت هستند در ایام عاشورا به یاد شهدای کربلا روزه دار وپا برهنه می شوند. سرگرد محمد عبد الواحد یکی از سازمان دهندگان مراسم عاشورا و دبیر کل انجمن «پاک پنج تن » علاقمندی خود رابرای برگزاری هر چه بهتر مراسم سوگواری بروز می دهد و در این راه تلاشهای خوبی دارد. (1)

پیش از مراسم سخنرانی زنان و مردان گروه گروه گرد می آیند و به روش سنتی منطقه مرثیه های گروهی ودسته جمعی خوانده و به سینه زنی می پردازند به گفته مردم بومی این مرثیه از صدها سال پیش نگاشته شده و به صورت نسخه های خطی در اختیار هر گروه و یا روستایی قرار دارد و به عنوان نمونه ادبیات فولکور و سنتی نگهداری می شود.

وجود این مراثی و نوحه ها از دو جهت اهمیت دارد یکی این که نشان دهنده عمق و ژرفای عشق و علاقه مردم به اهل بیت رسول الله(ص) به ویژه پنج تن پاک و ابا عبد الله الحسین(ع) در طول تاریخ از زمان ورود اسلام به این منطقه تاکنون می باشد و اسلام در این منطقه توسط ارتشی های ایرانی و شیعه دولت گورگانیان ونیز تجار ایرانی و شیعه آورده شده است و این علاقمندی به اهل بیت (علیهم السلام) ریشه تاریخی دارد.

و از سوی دیگر حفظ و نگهداری این اشعار و نوحه ها که همگی به صورت دست نوشته می باشد و خوب است پس از گردآروی و ویرایش تحت عنوانهای کربلا و اهل و بیت (علیهم السلام) ادبیات فولکوربنگلادش به چاپ برسد.

اهمیت بیشتر این موضوع آنگاه روشن می شود که به این نکته توجه گردد که همه این برنامه ها در میان برادران مسلمان اهل سنت می باشد که حتی یک نفر شیعه هم در میان آنها نیست.

از دیگر مناطقی که مراسم عاشورا در آن برگزار می گردد شهرمانیک گنج است. راهپیمایی عاشورا در شهر مانیک گنج از 80 سال پیش رایج شده است و عموم مردم آن منطقه در این مراسم شرکت می نمایند. آقای مسلم الدین خان یکی از وزرای سابق دولت بنگلادش با یادآوری تاریخچه آغاز این راهپیمایی و مراسم عاشورا از 80سال پیش گفت: این راهپیمایی در دوران مبارزه علیه سلطه گران انگلیسی در بسیج و تشویق مردم مسلمان نقش به سزایی ایفا کرد.

مردم شهر مانیک گنج و روستاها و بخشهای حومه آن همگی ازبرادران اهل سنت می باشند و در کل این منطقه حتی یک خانواده شیعه نیز زندگی نمی کند. «انجمن پاک پنجتن » که از سوی گروهی از پیرها و صوفی های اهل سنت که علاقمند به اهل بیت (علیهم السلام)هستند تشکیل گردیده برنامه سوگواری و راهپیمایی و سخنرانی وعزاداری و قمه زنی را تنظیم و ساماندهی می نماید.

این انجمن گرایش شدیدی به مکتب اهل بیت(ع) به ویژه پنجتن پاک وسالار شهیدان حضرت ابا عبد الله الحسین(ع) دارد.

در عین حال نیرومندترین جبهه مخالفت و ضدیت با وهابیها ودشمنان اهل بیت(ع) همین گروه می باشند، گر چه در بنگلادش به طورکلی همه مردم که بر مذاهب اهل سنت می باشند علاقمند و دوستداراهل بیت(ع) بوده و هستند و شماره وهابی ها آنقدر کم است که به شمار نمی آیند.

بدین مناسبت از سوی موسسه شهباز مراسم سخنرانی با شرکت علما،طلاب، دانشجویان و فرهنگیان در تالار باشگاه ورزشی ملی در دکابرگزار می شود. در این مراسم که تحت عنوان بررسی حقایق عاشوراو مرثیه خوانی به ریاست آقای «سید اشتیاق الرحمن » برگزارگردید.

در این مراسم شخصیت های از جمله مولانا عبد الجلیل رئیس حوزه علمیه طیبیه محمدپور و مولانا خواندکار غلام مولی رئیس جامعه اهل السنه و الجماعه و مولانا محبوب الرحمن سخنرانی کردند.

سخنرانان با بررسی ابعاد مختلف واقعه کربلا و اخلاق رذیله یزیدپلید گفتند: اگر سید الشهداء امام حسین(ع) علیه یزید قیام نمی کرد خورشید اسلام در آن موقع برای همیشه افول می کرد.

سید غازی الرحمن پیر (مرجع عرفانی مردم منطقه سیهلت) در باره نقش قیام امام حسین(ع) در براندازی شاه و انقلاب اسلامی گفتند:

در ایران با انگیزه شهدای کربلا مبارزه علیه حکومت خودکامه امپریالیسم آغاز و پیروز شد و ما نیز همان انگیزه را در دل پرورش می دهیم. در این نکته ما با برادران ایرانی همدل هستیم.

شایان ذکر است که روز عاشورا در بنگلادش تعطیل رسمی است. رئیس جمهور و نخست وزیر پیام تسلیت و بزرگداشت صادر می کنند. رادیوو تلویزیون در طول روز عاشورا برنامه ویژه عزاداری و بحث وسخنرانی پخش می کند و مردم عموما روز عاشورا را روزه می گیرند واز خوردن هر نوع غذا و یا انجام عملی که حاکی از خوشحالی وسرور باشد خودداری می کنند. بعضی از مردم نیز دهه نخست محرم را روزه می گیرند و به سوگواری شهادت امام همام حضرت اباعبد الله(ع) می پردازند. با این همه بیشتر سوگواران هیچگونه اطلاعی از فلسفه قیام ابا عبد الله(ع) و تاریخ و زندگی آن حضرت ودیگر مسائل تاریخی ندارند. بنابر این لازم است برنامه ریزی برای آگاه شدن مردم در این باره صورت گیرد تا حد اقل طبقه عامه مردم که عاشقان واقعی اهل بیت (علیهم السلام) هستند و تاکنون حتی از وقایع و سیر تاریخی رخدادهای کربلا هم آگاهی نیافته اندبه حقایق انقلاب عاشورا آگاه شوند.

پی نوشت:

1- مراسم عزاداری در بنگلادش دفتر نمایندگی ولی فقیه 1994.





نوشته شده در تاريخ چهارشنبه 30 آذر 1390  توسط قاسمعلی جمالی


پدید آورنده : نامشخص ، صفحه 24

1ـ عاشورا در کارائیب

دریای کارائیب شاخه ای است از اقیانوس اطلس بین ساحل شرقی آمریکای مرکزی، ساحل شمالی آمریکای جنوبی که از سواحل بندرهای آن، موز، قهوه و نفت به دیگر نقاط جهان صادر می گردد.

تاریخچه عاشورا

پس از آنکه هندیان به سواحل کارائیب قدم نهادند، مراسم ماه محرم را به نام «حوسه» یا «حسین (ع)» به پا کردند. این مراسم وسیله اتحاد و قیام آنان علیه حکومت استعماری گشت. بسیاری از کسانی که امروزه «تجه» «تعزیه در هند» را می سازند مسلمان نیستند، بلکه مسیحی یا هندو می باشند. در نظر انگلیسی ها، تجه نشانه طغیان مردم علیه اربابان انگلیسی است و سمبل مقاومت علیه استبداد می باشد. از این رو در اکتبر سال 1884، عده ای از شیعیان شرکت کننده در مراسم محرم که در این جزیره به نام فستیوال حسین یا «حوسه» نامیده می شوند، هدف گلوله پلیس استعماری قرار گرفتند، که این حادثه حاکی از ترس و وحشت استعمارگران از مراسم عاشورای حسینی است.

امروزه در ترینیداد برای مراسم محرم دو مرکز اصلی وجود دارد: یکی در شهر «سن جیمز» در شمال و دیگری در منطقه «سید روس» در جنوب غربی جزیره. در جنوب سن جیمز علاوه بر ساختن و گرداندن تجه، دو «ماه» بزرگ هم می سازند و در مراسم حمل می کنند، که این دو ماه یکی نمودار ماکت حرم امام حسن (ع) و دیگری نمودار ماکت حرم امام حسین (ع) است.

در شمال، قسم اصلی مراسم به دست مسلمانان، به خصوص شیعیان اداره می شود و در جنوب تعداد مسلمانان بسیار کم است و مراسم ماه محرم بیشتر توسط هندوها و مسیحیان برگزار می شود. در هر دو منطقه مراسم حوسه عبارت است از :

1ـ حمل ماکتی از بارگاه و حرم امامان معصوم، امام حسن و امام حسین (علیهما السلام) که امروزه به آن تجه و یا حوسه می گویند؛

2ـ پرچم ها و علم هایی می سازند و در مراسم ها حمل می کنند؛

3ـ پختن غذاهای مخصوص و اطعام عزاداران ؛

4ـ نواختن طبل های ویژه به نام «تاسا» و «باس».

تناسب تجه با تعزیه

تعزیه نوعی نمایش درایران و برخی از کشورهای اسلامی است. گفته می شود تیمور لنگ برای اولین بار فرهنگ تعزیه را به هند برد. او محبت ویژه ای به امام حسین (ع) داشت به همین دلیل دستور داد تا ماکت کوچکی از مقبره امام ساخته شود، لذا هر کجا که تیمور می رفت این ماکت نیز همراه اردوی او بود.

تعزیه از عزا گرفته شده از عربی به فرهنگ هندی رفته و پس از تغییراتی به تجه تبدیل شده است. گاهی نیز تجه را حوسه می گویند که از کلمه حسن مشتق شده و به شکل (HOSAYIN) نیز نوشته می شود.

تجه یا حوسه را روی چرخ می گذارند تا بتوانند آن را به همراه دسته حرکت دهند اطراف پایه ها را با پارچه می پوشانند و دو پرچم به رنگ قرمز و سبز بر بالای آن نصب می کنند و در حالی که طبل می زنند، دوازده مرد تجه را روی شانه هایشان به «چوک» می برند. این مراسم از اول محرم آغاز می شود. آنها که مسئول ساختن تجه هستند از خوردن گوشت غذاهای سرخ شده و نزدیکی با زن پرهیز می کنند. کسانی که در تجه کار می کنند باید پاک باشند. چوک یک کلمه هندی بوده و عبارت است از یک میدان مربع که مراسم تعزیه در آن فضا صورت می گیرد. روز هفتم محرم مراسم پرچم آغاز می شود.در این روز شخصی به نام مجاور برای خواندن دعا به محل اجرای مراسم می آید. درحال حاضر مجاور، آقای قاسم آیت الله است که سر جوخه پلیس هم هست. قبلاًپدر این مرد مجاور و متولی این کار بوده که در منطقه سدروس زندگی می کرده است. در وسط چوک گودالی است با دو چراغ نفتی که نماینده و مظهر امام حسن و امام حسین (ع) می باشد. در یک طرف گودال یک عدد عود سوز و یک لیوان شربت قرار دارد. مجاور، مقداری عود به روی ذغال ها می ریزد و مراسم را به زبان عربی شروع می کند. خواندن دعا با صدای بلند و کوتاه در حدود یکی دو دقیقه ادامه دارد. این ادعیه معمولا آیاتی از قرآن است و با سوره فاتحه شروع می شود. بعد از آنکه دعا خوانده شد پرچم های سرخ و سبز اطراف چوک نصب می شوند. پرچم سرخ علامت خون رگ های بریده امام حسین (ع) و پرچم سبز نمادی از مسموم کردن امام حسن(ع) است.

در بالای چوب پرچم ها، پنجه های فلزی نصب می کنند و پرچم ها بیشتر توسط زن ها حمل می شود و طبل ها به صدا در می آیند. درطول شب، پنج نفر با سینی های مخصوص مخفیانه از محل اجرای مراسم خارج شده به سمت کربلای ( فرضی) می روند،هر گروه کربلای خود را در کنار ساحل دارد. این نقاط محل های مخصوصی است که در طول سال از آنها به عنوان مکان مقدس حفاظت می شود. از این محل مشتی از خاک برداشته میان دو پارچه به صورت تابوت در می آورند و روی سینی گذاشته، روی آن عطر می پاشند.

مرثیه خوان ها مرثیه سرایی می کنند. در آخر شب محتوای پارچه را داخل گودالی می گذارند. روز هشتم محرم مراسم تجه کوچک انجام می شود، که تقریبا. شبیه همان مراسم یی است قبلاً ذکر شد و شور و هیجانی میان مردم ایجاد می کند. هیجان تجه وقتی است که دو گروه با همدیگر تلاقی نمایند و علم های همدیگر را لمس کنند، که این مسئله نشانه بوسیدن دو برادر ؛ یعنی حسن و حسین علیهما السلام) است. بالاخره مراسم روز عاشورا با یک شکوه خاصی که اجمالاً توضیح داده شد ختم می گردد.
2ـ عاشورا در کلمبیا

کلمبیا کشوریاست در آمریکای جنوبی که در کنار اقیانوس کبیر و دریای کارائیب قراردارد. این کشور در سال 1499 میلادی توسط آلونسؤا وخیدا مهاجر اسپانیایی کشف شد.

نقطه آغاز مهاجرت مسلمانان در این کشور پس از جنگ جهانی دوم صورت پذیرفت. اکثر مسلمانان این منطقه از کشورهای سوریه و لبنان بوده و عمدتاً در شهرهای مایکائو و بوئنوآ و نتورا سکونت دارند. آمار دقیقی از مسلمانان وجود ندارد. اما خود مسلمانان آمار تقریبی جمعیت را بین سی تا چهل هزار نفرتخمین می زنند، که از این تعداد بین 3 تا 4 هزار نفر در بوگوتا زندگی می کنند. جمعیت شیعیان کمتر از ده درصد است. اما فعالیت های پیروان اهل بیت علیهم السلام بیشتر از همه است و آنها در مراکز فرهنگی حضور بیشتری دارند. مسجد شیعیان تنها مرکز قابل توجه مسلمانان است.

اطلاعات به دست آمده از مرکز فرهنگ اسلامی شیعیان در بوگوتا دال براین است که مراسم عاشورا یکی از مراسم های با شکوهی است که شیعیان مایکائو در آن به طور گسترده شرکت می کنند و مراسم محرم به طور سنتی و تاریخی در ایام سوگواری جگر کوشه پیامبر اجرا می شود. مکان مشخصی برای عزاداری وجود ندارد، و شیعه و سنی از یک مسجد استفاده می کنند.
3ـ عاشورا در کانادا

کانادا کشور پهناوری است در شمال آمریکای شمالی که از شمال به اقیانوس منجمد شمالی، از شرق به اقیانوس اطلس و از غرب به اقیانوس کبیر محدود می شود. جمعیت آن بیش از 23 میلیون نفر، پایتخت آن اوتاواست، که همه ساله مراسم عاشورا توسط شیعیان در آنجا برگزار می شود.

آمار دقیقی از شیعیان کانادا در دست نیست، اما قریب به یک سوم از سیصد هزار مسلمان کانادا شیعه هستند. شیعیان مانند سایر ملیت ها از آزادی و امکانات لازم برخوردارند. با توجه به وجود اقوام و فرهنگ های گوناگون، در بیشتر شهرهای کانادا دهه محرم با ویژگی هر شهربرگزار می شود. تنها نقطه مشترک عزاداری، برگزاری مجالس سخنرانی است، که با دعوت از یک روحانی از کشورهای مختلفی، مانند: ایران، عراق، افغانستان و یا پاکستان در ایام سوگواری از آنان بهره کافی می برند.

مراسم عزاداری بیشتر در مکان های سرپوشیده و تکایا صورت می گیرد و نمود بیرونی چندانی ندارد.اخیراً برخی از دسته های عزاداراقدام به راهپیمایی در روز عاشورا در سطح شهرها و میادین نموده اند، که فوق العاده تاثیر داشته است. سینه زنی و نوحه خوانی به صورت عموم انجام می گیرد و در پایان محفل، پرچمی به یاد امام حسین (ع) وپرچمدار کربلا قمر بنی هاشم (ع) دربرابر شهرداری تورنتو به اهتزاز در می آید. یکی از کارهای بسیار جالب و چشم گیری که در کانادا صورت گرفته، پلاکارت ها، پوسترها و برچسب های تبلیغاتی در معرفی امام حسین (ع) است که در ایام عاشورا چهره شهر و وسایل نقلیه را تحت پوشش قرار می دهد. اخیراً شیعیان اقدام به تأسیس حسینیه ها و مراکز مذهبی نموده اند، که عمده ترین آنها «مجمع اهل بیت» آمریکای شمالی است که در شهر تورنتو قرار دارد. بزرگترین مسجد شیعیان نیز در همین شهر به نام مسجد شیعیان جعفری تورنتو معروف است.
4ـ آلمان

آلمان منطقه وسیعی در اروپای مرکزی است، که در میان کشورهای دانمارک، لهستان، اتریش، سوئیس، فرانسه، لوکزامبورک، بلژیک و هلند قرار دارد.

اسلام در آلمان

تا اوایل قرن حاضر بیشتر مسلمانان مقیم این کشور را بازرگانان، دانشجویان و جهانگردان مسلمان تشکیل می دادند. پس از جنگ جهانی اول گروهی از سربازان و افسران مسلمان ارتش های درگیر در آلمان باقی ماندند. اینها با مهاجرانی که بعد از انقلاب 1917 شوروی (سابق) از مناطق مسلمان نشین روسیه به این سرزمین آمدند، شمار مسلمانان این کشور را افزایش دادند. بعد از جنگ جهانی دوم نیز حدود پنج هزار مسلمان از مناطق مسلمان نشین شوروی سابق همچون ترکمنستان، آذربایجان، قفقاز و ولگای شمالی به این کشورهجرت کردند. و سپس با رفتن مسلمانان ترک و یوگسلاوی به آلمان غربی، به تدریج آمار مسلمانان در این کشور به طور قابل ملاحظه ای افزایش یافت.

امروزه بنابر منابع خود آلمانی ها نزدیک به دو میلیون نفر مسلمان در جمهوری فدرال آلمان زندگی می کنند.
شیعه در آلمان

جمع کثیری از مسلمانان مقیم آلمان، شیعه مذهب هستند که بیشتر آنها در شهرهای فرانکفورت، مونیخ، آخن، هانوفر و هامبورگ زندگی می کنند.

در این میان بزرگترین جامعه مسلمانان شیعه در شهر هامبورگ اقامت دارند. تا سال 1358 شمسی بین هفت تا پانزده هزار ایرانی در آلمان غربی زندگی می کرده اند. نخستین مسجدی که در آلمان بنا شد «اشویستینگ» بود، که در سال 1297 هجری در پارکی که به همان نام معروف بود، تأسیس گردید.

این مسجد توسط یک شاهزاده آلمانی که با دختری ترک ازدواج کرد و به دین اسلام درآمده بود، احداث گردیده است، در حال حاضر نماز عید فطر و قربان در این مسجد بر پا می شود.

مراسم محرم

هر ساله مراسم عاشورا در مرکز اسلامی هامبورگ با شرکت عده بسیاری تا دو هزار نفر برگزار می گردد.

تعداد مسلمانان شیعه و سنی در شهر هامبورگ ما بین 000/80 تا 000/100 نفر و در کل آلمان تا دو و نیم میلیون نفر است.

در روزهای تاسوعا و عاشورا در مرکز اسلامی، اغلب مراسم ها با سخنرانی آغاز می شود و در پایان سخنرانی عزاداری و سینه زنی برگزار می گردد، که کمتر با خرافات آمیخته است. البته در طبقه زیرین مسجد هر ساله دردهه اول محرم خواهران و برادران پاکستانی به عزاداری می پردازند که بیشتر عزاداری سنتی است تا تاریخی .

بیش از دو هزار نفر از شیعیان افغانی همه ساله در هامبورگ، دهه محرم را با شکوه خاصی بر پا می دارند که بسیار در خور توجه است.
5 ـ بلژیک

بلژیک کشوری است اروپایی میان کشورهای هلند، آلمان، لوکزامبورک، فرانسه، و دریای شمال با جمعیت 000/840/9 نفر. پایتخت آن بروکسل و شهرهای آن بند آنورس ولی یژ است. براساس قانون 1353 شمسی که به تصویب پادشاه بلژیک رسیده، مسیحیت و اسلام به عنوان دومین مذهب این کشور به رسمیت شناخته شده و شورای اسلامی مسلمانان تشکیل گردیده است. با همکاری دولت، در میدان «سنت کانتز» بلژیک مسجد جامع بروکسل ساخته شده و این مسجد مهمترین مسجدی است که در بلژیک پایگاه قانونی دارد و به رسمیت شناخته شده است، در حالی که آمار تعداد مساجد ثبت شده بلژیک را بین 240 تا 400 باب ذکر می نمایند.

طبق اساسنامه شورای عالی مسلمانان بروکسل، کلیه مساجد و محافل مذهبی مسلمانان در بلژیک بایستی در شورای عالی عضویت داشته باشند و پس از رای نسبی در شورای مذکور می توانند از دولت درخواست ثبت و اخذ مجوز رسمی نمایند.

آمار مسلمانان بلژیک بین 275 تا 300 هزار نفر اعلام شده است.

هیات مذهبی بلژیک

آن دسته از شیعیانی که در بلژیک دارای تشکیلات مذهبی شناخته شده هستند، اجمالا به شرح زیراند :

1ـ شیعیان عرب که عمدتاً مراکشی، الجزایری، تونسی و... هستند؛

2ـ شیعیان ترک ؛

3ـ شیعیان پاکستانی ؛

4ـ شیعیان عراقی.

شیعیان عرب، که جایگاه قانونی ثبت شده ندارند، غالباً در زیر سایبان مسجدالرضا (ع) گردهم می آیند.

شیعیان ترک دارای یک باب مسجد هستند، ولی به مرور زمان، اهل تسنن و نیز شیعیان رسمی، گردانندگی آن را به دست گرفته اند .

پاکستانی ها نیز در لیالی بخصوص محرم با اجاره نمودن محلی به عزاداری می پردازند.

شیعیان عراقی در آنورس در یک منزل شخصی گردهم می آیند.

مراسم عاشورا در بین شیعیان بلژیک به صورت کاملاً طبیعی و بدون خرافه اجرا و گرامی داشته می شود .
6ـ رمانی

رومانی یکی از کشورهای اروپای شرقی بین شوروی سابق، مجارستان، یوگسلاوی، بلغارستان و دریای سیاه است که نزدیک به 000/850/21 نفر جمعیت دارد. پایتخت آن بخارست است.

این کشور نیز مدتی تحت تسلط سلاطین عثمانی قرار داشت و از آن زمان جمع کثیری از مسلمانان در این کشور زندگی می کنند. در میان آنان شیعیان ایرانی ،لبنانی، پاکستانی و عراقی هر ساله مراسم عاشورا را برپا می دارند.

مراسم محرم از سوی سفارت جمهوری اسلامی ایران در محل یک مدرسه برگزار می شود. هر ساله از ششم محرم تا پایان همراه با سخنرانی و صرف شام، غزاداری نیز صورت می گیرد. همچنین در مساجد اهل سنت نیز مراسم مختصری با پذیرایی ساده برگزار می شود. در مراسمی که از طرف نمایندگی جمهوری اسلامی ایران برگزار می شود، نزدیک به یک هزار شیعه ایرانی، لبنانی، پاکستانی، عراقی و غیره شرکت می کنند.
7. انگلستان

در انگلستان حسینیه ای است به نام «امام حسین (ع)» که زیر نظر آقای سید مکی می باشد، بیشتر گردانندگان آن ایرانی و عرب هستند، بسیاری از مسلمانان انگلیسی، مشتاق شرکت و حضور در این حسینیه هستند، ولی به خاطر عدم آشنایی به زبان فارسی غبطه می خورند.

عاشورا از منظر مرحوم دکتر کلیم صدیقی

مرحوم دکتر کلیم صدیقی، اسلام شناس، متفکر و رئیس پارلمان مسلمانان انگلیس با الهام از قیام عاشورا می گوید: «در نزد اهل تشیع نخستین گام مؤثر در جهت صحیح ،در همان اوایل تاریخ آنان برداشته شد و در قالب رد و نفی هرگونه سازشی با نظام های موجود متجلی گردید و ریشه های آن به رد حاکمیت یزید از سوی امام حسین (ع) و متعاقب آن شهادت ایشان در کربلا بر می گردد. او به خوبی چالش جهان تسنن را مد نظر داشته، می گوید: «باید اذعان کرد که در میان اهل تسنن این مرحله اصلاحی هنوز آغاز نشده است. اندیشه سیاسی در میان اکثریت اهل تسنن همچنان در جاده های انحرافی سردرگم است!».
8. دانمارک

کشور پادشاهی دانمارک به صورت شبه جزیره ای است، که از خشکی به آلمان غربی ارتباط دارد. به انضمام چند جزیره بزرگ و کوچک در دریای بالتیک و دریای شمال.

مراکز فرهنگی

در دانمارک مراکز مختلف فرهنگی زیادی وجود دارد، که تحت نام های حسینیه، کتابخانه، مسجد، مرکز آموزشی و مدرسه تأسیس شده و هر یک کمک های مختلفی را از دولت دانمارک دریافت می کنند. براساس قوانین دانمارک هر گروهی که بتواند مدرسه و یا مرکز فرهنگی تأسیس نماید، که حداقل 25 دانش آموز یا عضو داشته باشد می تواند از کمک های دولت تا میزان 70 درصد هزینه ها برخوردار گردد.

شیعیان و مؤسسات مذهبی

شیعیان مقیم دانمارک از مهاجرات کشورهای ایران، عراق، لبنان، پاکستان و افغانستان هستند، که عمدتاً پس از سال1974 مهاجرت کرده اند.

در این حسینیه ها هر ساله مراسم عاشورا و تاسوعا با قداست خاص خود و با نوحه خوانی و سینه زنی به سبک شیعیان ایرانی برگزار می گردد.

آمار دقیقی از پیروان اهل بیت و اهل سنت در این کشور وجود ندارد. شمار شیعیان مقیم دانمارک بین سی و پنج تا چهل هزار تخمین زده می شود.

9. پرتغال

با گسترش اسلام در جنوب اروپا، بخصوص اسپانیا، حضور مسلمانان در پرتغال بیش از ده قرن به طول انجامید. در طی این مدت مردم پرتغال، بی آنکه هیچ اجبار و اکراهی وجود داشته باشد، با آزادی به اسلام گرویدند.

در این دوره مساجد زیادی در سر تا سر پرتغال بنا گردید که بیشتر آنها بعد از شیوع مسیحیت به کلیسا تبدیل شد. اکنون جوامع مسلمان در پرتغال شمار خود را بالغ بر هفت هزار نفر می دانند.

مسلمانان در انجام فرایض خود مقید هستند و هر جمعه در مسجد بزرگ جامع شهر نماز جمعه را برگزار می کنند.

مسلمانان شیعه مذهب نیز بر انجام فرایض و آداب و سنن مذهبی خویش متعهدند. رهبر شیعیان لیسبون، بشیر رحمت الله و معاون وی آقای بشیر است.
ورود عاشورا در پرتغال

بنا به گزارش سفارت جمهوری اسلامی ایران، همه ساله مراسم عاشورا و شام غریبان در محل «محفل شیعیان امام زمان (عج) در شهر «آلمآدا» واقع در نزدیکی لیسبون برگزار می شود. در این مراسم پس از اقامه نماز، سینه زنی، نوحه سرایی و سخنرانی برگزار می گردد و در پایان عزاداران اطعام می شوند. تعداد کل مسلمانان این کشور در حدود پانزده هزار نفر ذکر شده که عمدتاً مسلمان مهاجر از هندوستان، موزامبیک، گینه بیسائو، آنگولا و پاکستان هستند. آمار تقریبی عزاداران به هشتاد نفر مرد و زن می رسد. مراسم به صورت سنتی برگزار شده و آمیخته با خرافات نیست.
10. یونان

کشورپادشاهی یونان واقع در جنوب شرقی اروپا و جنوب غربی شبه جزیره بالکان، از شمال به آلبانی و یوگسلاوی و بلغارستان، از شمال غربی به ترکیه اروپایی، از مشرق به دریای اژه و از جنوب به دریای مدیترانه محدود است.

آتن پایتخت یونان است و از تاریخ کهن و آثار باستانی سرشاری برخودار است. ترک های عثمانی چهار صد سال بر یونان حکومت کردند و در سال 1830 یونانیان توانستند به استقلال دست یابند. در شمال یونان صد و سی هزار مسلمان وجود دارد، ولی دولت تا به حال اجازه احداث مسجد جدید به آنان نداده است. بیشتر مسلمانان یونان ترک نژادند.

قابل ذکر است که مساجد قدیم کماکان متروکه و بلا استفاده مانده است. آتن پایتخت یونان است که تا به حال دولت اجازه تأسیس مراکزمذهبی و فرهنگی برای مسلمانان، بخصوص شیعیان نداده است ،ولی مراسم عزاداری قافله سالار کربلا توسط جمعی ازپاکستانی های مقیم این کشور در منازلشان برپا می گردد. از سایر کشورهای مسلمان نیز در این مراسم شرکت می کنند و از سوی نمایندگی جمهوری اسلامی ایران هم جلسات و محافلی در ایام و مناسبت ها برگزار می شود.





نوشته شده در تاريخ چهارشنبه 30 آذر 1390  توسط قاسمعلی جمالی



منابع مقاله:
فصلنامه مشکوة ، شماره 76 و 77، جلالی ، غلامرضا؛


امروزه سوگواری امام حسین علیه السلام در شبه قاره هند، آناتولی و آسیای صغیر، مصر و مغرب و کشورهای آفریقایی، ایران، افغانستان، و حتی کشورهای اروپایی رونق دارد و به عنوان یک عامل تأثیرگذار موجب ترویج تشیع در جهان شده است.

شناخت و پژوهش این مراسم ارزش آن را دارد که پژوهشکده ویژه ای بدان اختصاص یابد. تعزیه گردانی، شبیه خوانی، نوحه گرایی، سینه و زنجیر زنی در شمار ابزارهای انتقال مفاهیم دینی و عرفانی شیعه به جهان شمرده می شوند و همین ابزارها با توجه به جنبه های نمایش آیینی، زیبایی شناختی و ابعاد هنری و نیز فرصتهایی که برای مشارکت مردم فراهم می سازند، هنر مقاومت را به مخاطبان خود آموزش می دهند و در مطبوعات و کتابها و اسناد زیادی مورد بحث و گفت و گو قرار گرفته اند.

ما در اینجا فقط به جلوه هایی از این مراسم در بخشی از قلمرو وسیع اسلام اشاره می کنیم و بدون تردید پژوهش جامع به فرصت و فراغت بیشتری نیازمند است.

1 سوگواری مردم عراق و جهان عرب

مراسم عزاداری امام حسین علیه السلام در روز عاشورا، از زمان شهادت آن حضرت به ویژه پس از دستور متوکل عباسی برای ویرانی قبر او در کربلا و شهرها و روستاها و میان چادرنشینان شکل گرفت و با گذشت زمان هیأتها و اجتماعاتی تشکیل شد. این سنّتهای دینی که در محرم و صفر اجرا می شوند، در تاریخ العرب فیلیپ حتّی، کتاب تاریخ کربلا و حائر الحسین نوشته سید عبدالجواد کلیددار، کتاب مدینة الحسین سید محمّد حسین کلیددار آل طعمه، مهزله العقل البشری و دراسةٌ فی طبیعة المجتمع العراقی نوشته دکتر سید علی الوردی و کتاب سیرت سید محسن امین بازتاب یافته است.

امروزه در همه روزهای محرم و اربعین، مردم عراق از شهرهای مختلف و حتی زائران دیگر کشورهای عربی و اسلامی به سوی کربلا سرازیر می شوند و دسته های بزرگی به نام دسته انصار به حرکت در می آید(1). این حرکت مردمی همراه با آرامش و وقار گریه کنان با سرها و پاهای برهنه و لباس سیاه، موجب اندوه عمیق در بیننده می شود. پرچمهای سیاه که شعار عزا و سوگواری است در پیش روی هر دسته ای حرکت داده می شود.

از مهم ترین دسته های عزاداری که در روز عاشورای حسینی در کربلا شرکت می کنند، عزاداری روستای طویریج معروف به «هندیه» است. دسته های این روستا از صبح زود گرد آمده، هَروَله کنان به سوی کربلا حرکت می کنند و هر چه به کربلا نزدیک می شوند گروه گروه از عشایر و اهل روستاها به آنها می پیوندند و جمعیتی بیش از یک میلیون نفر را به وجود می آورند. آنها با پای پیاده خود را به کربلا می رسانند. حالت آنها وصف ناپذیر است(2) و بیش از سه قرن است که تحت عنوان «عزاداری بنی اسد» دوام آورده است.

نوحه سرایی نیز در بزرگداشت یاد امام حسین علیه السلام در عراق از رواج برخوردار است و علما توده های مردم را به حفظ و توسعه این مراسم تشویق می کنند. در سال 1360 ق(3) سید هبة الدین حسینی به ستایش از این سنت اقدام کرد و جوانان را به شرکت در مراسم تشویق نمود. بعدها یاسین هاشمی دستور داد تا دسته های زنجیرزنی، قمه زنی و شبیه سازی فعالیت نکنند، ولی این دستور چندان دوام نیاورد.

یادبود عاشورا و حماسه محرم از عراق به کشورهای یمن، حجاز، حضرموت، کویت، بحرین، مسقط، عمان، قطر، احساء و قطیف و ایران راه یافت و حسینیه ها، امام باره ها، ماتم سراها و تکیه ها در این کشورها بنا شد و هر قومی به زبان و سنت خود به احیای این سنتها و حفظ نام حسین و یاد کربلا اقدام نمودند.

پیشینه نوحه سرایی برای امام حسین علیه السلام و شهدای فاجعه کربلا در سوریه و لبنان به زمان شهادت آن حضرت در سال 61 ق برمی گردد و بر اساس روایتی شهر حلب، مدفن رأس الحسین است و به همین دلیل از زمان حمدانیان و به ویژه از دوره حکومت عبداللّه بن حمدان این مراسم به طور آشکار صورت می گرفته است. در واقع، حکومت آل بویه در عراق و ایران و حکومت فاطمیان در مصر و حکومت حمدانیان در سوریه و لبنان در ترویج این سنت تأثیر داشته اند.

مولانا جلال الدین مولوی مراسم سوگواری شیعیان را در شهر حلب که به روز عاشورای نیمه دوم قرن هفتم مربوط می شود، این گونه وصف کرده است:

روز عاشورا همه اهل حلب

باب انطاکیه اندر تا به شب

گرد آید مرد و زن جمعی عظیم

ماتم آن خاندان دارد مقیم

ناله و نوحه کنند اندر بکا

شیعه عاشورا برای کربلا

بشمرند آن ظلمها را یک به یک

کز یزید و شمر دید آن خاندان

نعره هاشان می رود در ویل و دشت

پر همی گردد همه صحرا و دشت(4)

در دوره خلافت عثمانی شیعیان تنها در جبل عامل توانستند به عزاداری بپردازند. در جبل عامل تکیه های منسوب به امام حسین علیه السلام وجود داشت. حسینیه به خانه هایی گفته می شد که چند حجره و یک صحن داشت و منبری در آن گذارده شده بود و افراد غریب در آنجا منزل داده می شدند و در آنها هر هفته و نیز دهه اول محرم عزاداری می شد.

اولین حسینیه منطقه جبل عامل «انباطیه التحتاء» نام داشت. بعد از آن چند حسینیه در صور، نباطیه الفوقاء، کفر رمان، بنت جبیل، حاروف، الخیام، طیبه، کفر صبر و جاهای دیگر بنا شد(5).

از سال 1393 ق دولت لبنان روز عاشورا را در تمام کشور تعطیل رسمی اعلان نمود(6) و این جریان تا به امروز ادامه دارد.

بر اساس نوشته مقریزی(7) در زمان المعز لدین اللّه در سال 363 در مصر تمام فاطمیان و شیعیان در روز عاشورا در کنار قبر کلثوم و نفیسه اجتماع نموده، به عزاداری می پرداختند و مبالغ فراوانی برای اطعام و عزاداری و شربت هزینه می کردند. عاشورای سال 396 در مصر همه بازارها تعطیل عمومی بود و ابن مأمون نیز در سال 515 علاوه بر تعطیلی روز عاشورا موقوفات و صدقات زیادی را برای اجرای مراسم در نظر گرفت.

2 نقش ایرانیان در حفظ و احیای مراسم حسینی

در شهرهای شیعه نشین ایران، به ویژه از زمان مهاجرت امام رضا علیه السلام و حضرت معصومه نوحه سرایی به دفاع از علویون صورت می گرفت و بعدها این سنت با حمایت پادشاهان آل بویه توسعه یافت و از زمان حاکمیت صفویه فراگیر شده، به یکی از سنتهای عامه مردم تبدیل گردید. این سنت در قالبهای سخنرانی، مداحی، نوحه خوانی، سینه زنی، زنجیرزنی، علمداری، کتبیه نگاری، کاشیکاری، نقاشی، خوشنویسی، تعزیه گردانی، پرده داری، نقالی، گلدوزی، و نقاره نوازی تجسم یافته است؛ هر چند گستره نمود عاشورا در هنر قدسی ایران بسیار وسیع تر از آن است که انسان با یک نگاه سطحی بتواند جلوه ها و تأثیرهای فرهنگی آن را شناسایی و ارزیابی کند.

ایرانیان با توجه به وفاداری و گرایشهای عمیق خود به امام حسین و مکتب سرخ شهادت، در انتقال سنتهای عاشورایی به تمام کشورهای آسیایی دخالت مستقیم داشته اند.

در بسیاری از شهرهای افغانستان به ویژه در قندهار، هرات، کابل، مزار شریف و جلال آباد نوحه سرایی از دیرباز برگزار می شده است. در صحن مزار شریف و تکیه نزدیک آن، دهه اول محرم هر سال نوحه سرایی و مجالس عزا برگزار می شود. در این مجالس اهل سنت نیز شرکت می کنند. پشتونهای افغانستان و پاکستان ماه محرم را ماه حسن و حسین می نامند.

3 اجرای مراسم عاشورا در کشورهای حوزه دیگر ماوراءالنهر

در قفقاز و آذربایجان که تا دو قرن پیش، بخشی از پیکره ایران زمین بودند، به ویژه نخجوان، ایروان، باکو و تفلیس، نوحه سرایی و حرکت دسته ها در محرم و صفر برگزار می شود.

در ترکمنستان به ویژه خیوه، مرو، عشق آباد، سمرقند، تاشکند و بخارا عزاداری صورت می گیرد و حاکمیت مارکسیسم هم نتوانست این مراسم را از یادها ببرد. این مراسم در تبت و برخی از کانونهای شیعه نشین چین نیز رواج دارد.

در منطقه ای در مرکز قرقیزستان در 120 کیلومتری شهر بیشکک که بیش از یک هزار خانواده مهاجر آذری ایرانی زندگی می کنند، آنان ضمن حفظ سنتهای دینی خود، بیش از 50 سال در زمان حاکمیت کمونیستها به طور پنهانی عزاداری می کردند(8).

در حال حاضر این شهرک ایرانیان دارای سه مسجد است که در طول ماههای محرم و صفر شب و روز فعال هستند و مردم در آنها اجتماع می کنند. مردم مرکه در این ماهها لباس سیاه می پوشند و تا پاسی از شب نوحه سرایی و گریه و زاری می کنند.

4 عاشورا در شبه قاره هند

مراسم روضه خوانی و نوحه سرایی با مهاجرت فرهیختگان ایرانی به هند در دوره ایلخانان از ایران به این کشور راه یافت و فرهنگ این سرزمین را تحت تأثیر قرار داد(9). در ابتدا همه اشعار و کلمات نوحه خوانان به زبان فارسی بیان می شد(10).

مراسم تعزیه داری، برای اولین بار به وسیله تیمور لنگ به هندوستان برده شد و امپراتوران مغولی با جدیت این مراسم را رواج می دادند. با اعلام تشیع به عنوان مذهب رسمی توسط سلطان قلی قطب شاه که حکومت وی تا سال 950 ق در دکن (جنوب هند) دوام آورد در بخشی از این کشور عزاداری حضرت امام حسین علیه السلام با شکوه تمام برگزار می شد. وی برای اجرای مراسم عزاداری محرم، عاشورخانه ای ساخت(11).

در زمان ابراهیم قلی قطب شاه، ساختمانی به دستور وی به نام لنگر دوازده امام در گلکنده (Golcunda) ساخته شد و در آن یک عَلَم و نعلی که گفته می شد متعلق به اسب امام حسین علیه السلام است نگهداری می شد و دهه اول محرم هر سال آن عَلم را در مراسم عزاداری و روضه خوانی در شهر حیدرآباد به معرض نمایش می گذاشتند.

در زمان حکومت محمّد قلی قطب شاه مراسم یاد شده رواج یافت و بودجه خاصی نیز بدان اختصاص داده شد. خوردن گوشت و کشیدن توتون و تنباکو در این ایام ممنوع بود و در آغاز دهه اول محرم چند هزار دست لباس سیاه میان مردم و مداحان و ذاکران اهل بیت تقسیم می شد. عاشورخانه ها به تدریج افزایش یافت و در این محلها از اول محرم هر شب یک هزار شمع برافروخته می شد و مراسم تعزیه گردانی برگزار می گردید.

امروزه نمایش شهادت امام حسین علیه السلام با شور و حرارت خاصی در شهرهای بزرگ هند مانند دهلی، لکهنو، حیدرآباد، بمبئی و کلکته برگزار می شود؛ هر چند نحوه اجرای آن در هر یک از این شهرها متفاوت است. از آن میان لکهنو مرکز اصلی مراسم عزاداری است. در این شهر مراسم محرم در عصر شاهان اَوده ریشه گرفت. پادشاهان اَوده علاوه بر تعدادی امام باره یا عزاخانه کوچک، سه امام باره بزرگ ساختند. عزاخانه های آصف الدوله، حسین آباد و شاه نجف، همچنین کربلای تالکتوره، درگاه حضرت عبّاس و درگاه کاظمین، در شمار امام باره های تاریخی هند به شمار می آیند و ویژه عزاداری و اجرای مراسم عاشورایی ساخته شده اند(12).

در هندوستان در ایام محرم، تعزیه و ضریح، دو بخش مهم از وسایل مراسم و عزاداری را تشکیل می دهند. از روز اول ماه محرم همه عزاخانه ها به وسیله عَلَم و ضریح تزیین می شوند و مجالس سوگواری هر روز در این عزاخانه ها برپا می شود و مجالس عمومی تر در امام باره های بزرگ منعقد می گردد. در بعضی از شهرها برهمنها نیز در ایام محرم و روز اربعین در مجالس عزا شرکت می کنند(13). در گذشته و تا امروز بسیاری از مهاراجه های هند نیز در مراسم تعزیه شرکت می نمایند.

در شهرهای حیدرآباد و بمبئی عده زیادی از ایرانیان مقیم هند به مراسم عزاداری غنای بیشتری می بخشند و اسباب رونق آن را در این کشو فراهم می سازند.

در لکهنو، دهلی، چنّایی، کلکته و سایر نقاط هند مراسم ماتم همراه با افروختن آتش انجام می شود. در این نقاط حنفی مذهبها و صوفیان به یادبود شهدای کربلا عزاداری می کنند.

در دکن از زمان شهاب الدین احمد شاه و تحت تأثیر سید محمّد حسینی معروف به خواجه بنده نواز گیسو دراز، عزاداری امام حسین علیه السلام رواج یافته و تا این زمان دوام آورده است(14).

نفوذ عاشورا در ادبیات بنگالی به وسیله اهل تصوف و عرفان مثل شیخ شرف الدین احمد بن یحیی منیری و مولانا شیخ مشرف الدین ابو توامع و جلال الدین تبریزی امکان پذیر شد. محمّد خان اولین شاعر بنگالی است که کتابی به نام مقتل حسین علیه السلام در سال 1635 م نوشت. در موضوع کربلا کتابهای زیادی با عنوان جنگ نامه نوشته شده است. اولین جنگ نامه را شاعر فریب اللّه در اواخر قرن هفدهم تألیف کرد.

توجه شاعران بنگالی به ادبیات عاشورا موجب پیدایش ادبیات پوتی شد؛ ادبیاتی که دو زبانه است و بسیاری از لغات و ترکیبهای فارسی در زبان بنگالی در این ادبیات به چشم می خورد. مشرف حسین با نوشتن کتاب بشاد سند هو (دریای غم) با پژوهش در مقتل حسین علیه السلام و جنگ نامه و دیگر منظومه های پوتیان که در باره شهدای کربلا نوشته بودند، تأثیر بزرگی بر ادبیات بنگالی گذاشت.

لیقبا شاعر نو زبان بنگالی در سال 1933 م کتابی به نام محرم شریف نوشت. وی تمام وقایع کربلا را در این کتاب منعکس کرده است. او دو منظومه طولانی به نام قاسم بوده کابو (نظم قتل قاسم) و زینل ادهال کابو (نظم رهایی حضرت زین العابدین علیه السلام ) منتشر کرد.

در پایان قرن نوزدهم میلادی سعد علی و وهاب علی، شاعران بنگالی کتابهایی درباره شهدای کربلا نوشتند و منتشر کردند(15).

در قرن بیستم میلادی رویکرد به عاشورا در ادبیات بنگالی و نیز اجرای مراسم عاشورایی به اوج خود رسید و بار دیگر به ویژه پس از انقلاب اسلامی این ادبیات به شدت تحت تأثیر مراثی ادب پارسی قرار گرفت.

5 مراسم عاشورا در آسیای صغیر

بر اساس نوشته متین آند محقق ترک، مراسم مربوط به کربلا را در ترکیه و آسیای صغیر می توان به گونه های زیر تقسیم کرد:

1 نمایشهای محرم در میان ایرانیان مقیم ترکیه.

2 مراسم ماه محرم و اعتقادات مربوط به آن در میان فرقه بکتاشی و علویان.

3 ادبیات نمایشی مربوط به واقعه کربلا در ترکیه(16).

متین آند پس از نقل تاریخچه برگزاری مراسم محرم در میان ایرانیان مقیم استانبول یادآور می شود که قانون جدایی دین از سیاست مصوب سال 1329 ق مانع از آن شد که برگزاری این مراسم به صورت آشکار دنبال شود، ولی به صورت پنهان این مراسم در روز دهم محرم در میان شیعیان ادامه دارد. آنها به مسجد جامع یوسف پاشا می روند و در ضمن حرکت مرثیه مشهور فضولی را که با عنوان حدیقة الشعراء شناخته می شود، زیر لب زمزمه می کنند(17).

طریقت بکتاشیه و علویان ترکیه که بالغ بر بیست میلیون نفر جمعیت این کشور را تشکیل می دهند، با توجه به گرایشهای شیعی از دیرباز مراسم محرم و صفر را در ترکیه ترویج کرده اند(18). آنها در گذشته به دلیل تعصبات حاکم بر امپراتوری عثمانی، مراسم عزاداری را پنهانی انجام می دادند و در سده اخیر به تدریج توانسته اند پاره ای از حقوق دینی خود را به دست آورند. یکی از خواسته های دَده های علوی (علما و روحانیت علویان) برگزاری مراسم عزا در ماه محرم بوده است(19).

مراسم محرم در میان فرقه بکتاشی و علویان روستایی به ویژه در میان طایفه های تخته چی، یوروک، ترکمن و قزل باش هنوز هم برگزار می شود. پیروان بکتاشی ضمن عزاداری در دوازده روز اول ماه محرم هر روز را با نام یکی از ائمه اثنی عشری نامگذاری کرده، آن روز را روزه می گیرند و معتقد هستند روز دوازدهم محرم امام زمان عجل اللّه فرجه ظهور می کند و به همین دلیل در این روز شادمانی می کنند(20).

در میان بعضی از طوایف علوی، روزه ماه محرم تا پانزده روز طول می کشد، دوازده روز به خاطر دوازده امام و دو روز به خاطر شهادت دو فرزند مسلم بن عقیل و یک روز به نام اوگون دور ما اوروجی که دو شبانه روز بی وقفه طول می کشد(21). روزه دار در این مدت نه تنها باید از خوردن و آشامیدن امساک کند، بلکه نباید سخن زشتی به زبان آورد، کار خطایی بکند یا موجود زنده ای را بکشد و حتی اجازه ندارد گیاهان را از ریشه درآورد یا قطع کند. مردم در این روزها وقتی به هم می رسند می گویند: یوه منکره (شرم بر منکرین) و لعنت یزیده (لعنت بر یزید).

یکی دیگر از مراسم مخصوص محرم، تهیه نوعی غذا به نام عاشوراست. این غذا یادآور گرسنگی ستمدیدگان کربلاست و از بلغور گندم تهیه می شود. آش دیگری به نام دووقا چربه سی در این ایام پخته می شود و قربانی ذبح می گردد.

در تکیه حاجی بکتاش نزدیک کادشهر که مرکز تجمع بکتاشیها و نیز مدفن اوست، دیگ بسیار بزرگی وجود داشته که تنها برای آش عاشورا مورد استفاده قرار می گرفته است و این دیگ بعدها به موزه آنکارا انتقال یافت. آش عاشورا با روش خاصی در این دیگ عظیم پخته می شد و پیروان حاجی بکتاش در پخش آن با یکدیگر مشارکت می کردند و نزدیک صبح دیگ آش طی تشریفاتی از روی اجاق برداشته می شد و در اختیار مردم قرار می گرفت.

در ترکیه یک هنر نمایشی به صورت قصه خوانی و مرثیه وجود دارد که به وسیله افرادی به نام قصه خوان یا مداح اجرا می شود و داستان آن غالبا در زمینه مصیبتهای وارد شده بر شهدای کربلاست و بیشتر در محرم اجرا می شود. در هنگام مرثیه خوانی قصه گو با حرکات، فریادها و گریه و ندبه داستان مصائب کربلا را بازگو می کند و شنوندگان تحت تأثیر سخنان او گریه می کنند و بر قاتلان و دشمنان امام حسین علیه السلام نفرین می فرستند(22).

بغداد لی روحی (متوفی 1605 م)، کامی آمدی (1766 م)، عزت ملا (متوفی 1829 م)، سید مشتاق مصطفی (متوفی 1831 م)، عثمان نورس (متوفی 1836 م)، لبیب محمّد (متوفی 1867 م)، ضیاء پاشا (متوفی 1880 م)، کاظم پاشا (متوفی 1883 م)، عثمان شمس (متوفی 1893 م)، مصطفی عاصم (متوفی 1904 م)، معلم فیض (متوفی 1910 م) و شرف خانم (متوفی 1809 م) از مرثیه سرایان مشهور ترکیه در چند قرن اخیر هستند.

مقتلهایی نیز به وسیله چند تن از نویسندگان ترک نوشته شده و روضة الشهدای واعظ کاشفی نیز به زبان استانبولی چند بار ترجمه گردیده است و بکتاشیها ده روز اول محرم را با خواندن حدیقة الشهدای فضولی سپری می کنند.

پیروان فرقه رفاعیه نیز که از مشهورترین فرقه های اهل تصوف در بالکان می باشند و مرکزیت آنها در شهرهای پریزون و اوراخوواتس در ایالت کوزوو می باشد، هر ساله از اول تا دهم ماه محرم با نصب پارچه های سیاه رنگ در تکیه های ویژه خود، مراسم سوگواری و عزاداری برپا می کنند. پیروان این فرقه در طول دهه اول محرم، علاوه بر روزه داری، شبها نماز را با جماعت اقامه می کنند و سپس تا پاسی از شب به نوحه خوانی و ماتم سرایی و بیان روایت واقعه کربلا می پردازند.

در روز عاشورا با قربانی کردن گوسفند، سوگواران با آدابی خاص اطعام می شوند و مراسم سوگواری پایان می یابد. این مراسم نزد طریقت رفاعیه به مراسم ماتم مشهور است.

شجره نامه سید احمد رفاعی مؤسس طریقت رفاعیه که از حکما و بزرگان قرن دوازدهم هجری بود و در نزدیک شهر رفاعیه عراق دفن شده، به حضرت امام حسین علیه السلام می رسد(23).

اجرای مراسم ماتم و اقامه آن برای دراویش طریقت رفاعیه که در سال 1281 ق به کوزوو مهاجرت کرده اند، رکنی از ارکان دین به شمار می آید.

در حال حاضر شیخ باقی شهو به عنوان چهارمین خلیفه طریقت رفاعیه در شهر اوراخوواتس رهبری پیروان این طریقت را به عهده دارد.

6 عزاداری حسینی در جنوب شرقی آسیا

عزاداری برای شهادت امام حسین علیه السلام در جنوب شرقی آسیا به ویژه در اندونزی، سوماترا، فیلیپین و بانکوک در میان شیعیان رواج دارد.

از ابتدای سده چهارم هجری مسلمانان مبلغ در مجمع الجزایر اندونزی حضور یافتند و به نشر اسلام همت گماشتند. این مبلغان مهاجر از کشورهای خاورمیانه به ویژه ایران به آنجا رفته بودند. تعدادی از مهاجران، سادات شیعی امامی بودند که به دلیل ستمهای دوره عباسی عازم شبه قاره هند و جنوب شرقی آسیا شدند. از آن میان، شریف هاشم نخستین حکومت اسلامی را در ملاکا و مجمع الجزایر سولو و هولو در فیلیپین پایه گذاری کرد. این حکومت از سال 1055 تا 1307 ق یعنی تا زمان استیلای آمریکائیان ادامه داشت.

خانواده های شیعی هم اکنون نیز در کشورهای اندونزی، مالزی، فیلیپین، برونئی و دیگر کشورهای مجاور پراکنده اند.

افکار و اندیشه های شیعی و ایرانی بیشتر از طریق کاروانهای تجاری دریایی ایران در قرن سوم هجری و از طریق مبلغان مذهبی در نواحی غربی سوماترا رواج یافت.

شکل گیری دولتهای اسلامی در این منطقه و نفوذ عالمان و تاجران ایرانی در دربار اسلامی اندونزی و کسب مناصب بالا، باعث ترویج فرهنگ ایرانی و شیعی در اندونزی شد.

ابن بطوطه در سده هشتم هجری در سفرنامه خود از ایرانیان برجسته ای چون امیر سید شیرازی، تاج الدین اصفهانی و دریاسالاری به نام بهروز یاد کرده است که در آن زمان در جاوه و سوماترای شمالی زندگی می کرده اند.

بر اساس تاریخ مالاوی، سلطان علاءالدین رعایت شاه پادشاه مالاکا، شیعه مذهب بود و تفکر تشیع را در آن ناحیه تبلیغ می کرد و چندین حوزه علمیه را در این منطقه بنا نمود.

استاد محمّد اسد شهاب پژوهشگر و نویسنده شیعی اندونزی در کتاب تاریخ شیعه در اندونزی به ذکر مراحل سه گانه تاریخ شیعه در این کشور می پردازد و معتقد است مرحله اول از تاریخ شیعه با ورود مبلغان آن به این سرزمین در سده سوم هجری شروع شد و با حضور استعمار هلند در اواخر قرن دهم هجری پایان یافت. مرحله دوم تاریخ شیعه در اندونزی از آغاز قرن یازدهم هجری شروع می شود و اواخر دهه سوم قرن چهاردهم به پایان می رسد. در این مرحله شیعیان به دلیل مقاومت در برابر استعمار هلند با شکنجه و آزار روبه رو می شوند؛ در نتیجه شیعه پراکنده شده، بسیاری از میراثهای خود را در این کشور از دست می دهد.

مرحله سوم از اوایل تا اواسط قرن چهاردهم هجری است که با اصلاحات سید جمال الدین اسدآبادی روزنه ای تازه در زندگی شیعه در این کشور پدید آمد(24).

امروزه از سنتهای رایج و دیرپای جامعه مسلمانان اندونزی، مراسم دهه اول محرم به ویژه روز عاشوراست که در نقاط مختلف اندونزی برپا می شود. این سنتهای دینی با سنتهای ملی درهم آمیخته و شکل نخستین خود را از دست داده است. با این حال یاد و نام امام حسین علیه السلام در قالب نمادهای مذهبی و ملی در سوماترا و جاوه ادامه دارد.

در جزیره سوماترا به عزای حسین علیه السلام تابوت و در جزیره جاوه به ماه محرم ماه سورآ (عاشورا) و در منطقه آچه در سوماترا، ماه حسن و حسین و در غرب سوماترا ماه تابوئیک (تابوت) می گویند.

ذکر شهادت امام حسین علیه السلام در این مناطق، با حمل نمادهایی چون تابوت، ذوالجناح و نیز پختن بوبورسورآ، و کانجی عاشورا یعنی غذای عاشورا انجام می شود؛ غذایی که از گندم، شیر، شکر، حبوبات و برخی از میوه ها تهیه می شود و میان مردم توزیع می گردد.

به اعتقاد مردم آچه انجام اموری مانند ازدواج، کارهای مهم تجاری، کاشت یا درو، موجب هتک حرمت ماه محرم می شود و هر کس که در این ایام به این امور اشتغال ورزد با رویدادهای ناگوار روبه رو خواهد شد.

در محرم تابوتی چوبی و تزیین شده با کاغذهای رنگارنگ را بر دوش می کشند و آن را به حرکت در می آورند و در شهر می گردانند و در عصر عاشورا آن را به دریا می اندازند.

در پنجمین روز ماه محرم، ساقه درخت موزی بریده می شود. این عمل نشانه ای از شجاعت حضرت قاسم در واقعه کربلاست(25).

کشور برونئی (دارالاسلام) که به عنوان سرزمینی کوچک در شمال غربی جزیره برونئو قرار دارد، باقیمانده امپراتوری بزرگ برونئو است. در این کشور نیز مراسم محرم برگزار می شود و بخشی از فرهنگ این کشور به شمار می آید. این امپراتوری که شامل تمام جزیره برونئو (ایالتهای صباح و ساراواک در مالزی شرقی و کالیمانتان اندونزی، و کشور امروزی برونئی) سنگاپور و فیلیپین بود، حدود اواخر قرن پانزدهم میلادی پذیرای اسلام شد و از زمان سلطان شریف علی تاکنون 29 نسل یکی پس از دیگری و از یک نسب بر این کشور حکومت رانده اند.

شریف علی در فاصله سالهای 1432-1425 م بر برونئی حکومت داشت(26). بر اساس شجره نامه «Sombas» موجود در موزه سلطنتی برونئی در بندر سری بگاوا، شریف علی از نوادگان امام حسین علیه السلام بوده است(27). در نتیجه سلاطین امروزی برونئی خود را از نسل پیامبر و امام حسین علیه السلام می دانند.

در شهر بانکوک مرکز تایلند نیز چند هزار شیعه زندگی می کنند. بیشتر آنها از نسل یک بازرگان ایرانی به نام شیخ احمد قمی هستند. وی در سال 1601 م به بانکوک رفت و در این شهر از موقعیت ویژه ای برخوردار شد و به تبلیغ اسلام

همت گماشت(28). بزرگ ترین مسجد شیعیان تایلند به نام پادونگ سام اسلام یا مسجد ایرانی را وی ساخت که تاکنون چندین بار تجدید ساختمان شده است. مردم تایلند مراسم عزاداری تاسوعا و عاشورا را شبیه ایرانیان برگزار می کنند.

بجز کشورهایی که اشاره شد، امروزه با توجه به مهاجرت مسلمان به ویژه شیعیان به کشورهای اروپایی و نیز آمریکای شمالی، کانادا و استرالیا، عزاداری و مراسم بزرگداشت سالروز شهادت سالار شهیدان ابا عبداللّه الحسین علیه السلام و یاران وی برپا می شود. نمایش رویدادهای جانسوز کربلا توسط تعدادی از فارغ التحصیلان هنرهای زیبا و دراماتیک و گروههای تأتر در برخی از کالجها و دانشکده های کشورهای یاد شده با استقبال زیاد تماشاگران روبه رو می شود و مخاطبان مسلمان و مسیحی را تحت تأثیر خود قرار می دهد.


 

1 شهرستانی، تاریخچه عزاداری حسینی، انتشارات حسینیه عمادزاده، ص 289.

2 همان، ص 293.

3 سید جواد شهرستانی، نهضة الحسین، ص 164.

4 مثنوی معنوی، توفیق ه سبحانی، تهران، انتشارات روزنه، 1378، دفتر ششم، ص 842.

5 سید محسن امین، کتاب خطط، ص 69.

6 تاریخچه عزاداری حسینی، ص 303.

7 مقریزی، خطط، ج 1، ص 427.

8 «شیعیان مرکه، حسینیان آشنا»، مجله چشم انداز، سال اول، ش 6، 1376، ص 21-20.

9 محمّد قاسم هندو شاه، تاریخ فرشته، ج 2، ص 35.

10 مجتبی کرمی، نگاهی به تاریخ حیدرآباد دکن، دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی، تهران، 1373، ص 85.

11 همان.

12 سید حسین علی جعفر، «تعزیه داری در هند»، ترجمه افضل دلویی، کیهان فرهنگی، ش 7، مهر 1363، ص 31.

13 همان، ص 32.

14 نگاهی به تاریخ حیدرآباد دکن، ص 88.

15 بنگرید به: کلثوم ابوالبشر، [استاد بخش فارسی دانشگاه داکا]، «تأثیر فرهنگ و ادبیات عاشورا بر زبان بنگالی»، مجله چشم انداز، ش 6، شهریور 1376، ص 27-24.

16 متین آند، «مراسم در آناتولی ترکیه»، ترجمه افضل وثوقی، کیهان فرهنگی، سال دوم، ش 7، مهر 1364.

17 همان، ص 29.

18 تاریخچه عزاداری حسینی، ص 321.

19 شادان پروند زهرا سبحانی، زمینه شناخت جامعه و فرهنگ ترکیه، مرکز مطالعات و تحقیقات فرهنگی بین المللی، 1373، ص 83.

20 کیهان فرهنگی، سال دوم، ش 7، ص 29.

21 همان.

22 کیهان فرهنگی، سال دوم، ش 7، مهرماه 1364.

23 نامه فرهنگ، ش 25، ص 184.

24 چشم انداز، سال اول، ش 3، ص 8.

25 محمّد اسد شهاب، صفحات من تاریخ الشیعه فی اندونیسیا، چاپ بیروت.

26 علی چگینی، اسلام در برونئی، تهران، انتشارات بین المللی الهدی، ص 85.

27- Wilkesic, Travel Account of Island, vol.2, Manila. Philippine Book. Guide, p. 91.

28 اسکندر دلدم، «جلوه های ایران و اسلام در تایلند»، روزنامه ایران، سال اول، ش 234، ص 9.





نوشته شده در تاريخ چهارشنبه 30 آذر 1390  توسط قاسمعلی جمالی



منابع مقاله:
فصلنامه معرفت ، شماره 77، ناصری ، عبدالمجید؛


مقدمه

همدردی عاطفی و همنوایی روحی با عاشورا و شهادت امام حسین علیه السلام و یارانش اختصاص به شیعیان ندارد . این مطلب حتی در میان اهل سنت نیز به مذهب خاص و گرایش ویژه محدود نمی شود، بلکه حالت فراگیر دارد . از این رو، اهل سنت به طور عموم از شهادت امام حسین علیه السلام و یارانش اظهار اندوه و حزن کرده و در عمل هم از فجایع کربلا اظهار نفرت و انزجار نموده اند . البته چگونگی ابراز تالم آنان متفاوت بوده است; برخی همچون شیعیان، افزون بر اشک روان بر امیر کاروان عاشورا، بر آمران و مباشران این فاجعه لعن فرستاده اند و شماری پس از اظهار تاسف و غم نسبت به واقعه کربلا، پی آمدهای معنوی و کرامات بی مانند شهادت جانسوز آل رسول صلی الله علیه و آله را نگاشته و عمق جنایت عاملان عاشورا را از این رهگذر تصویر نموده اند .

پیش از پرداختن به سیر تاریخی سوگواری عاشورا در میان اهل سنت، باید این نکته را متذکر شویم که همان گونه که عاشورا یک انقلاب سیاسی در برابر دستگاه بنی امیه بود، یاد و نام عاشورا و زنده نگه داشتن شهادت امام حسین علیه السلام در پهنه اجتماع و حوزه قلم نیز به عنوان پدیده ای سیاسی بیش از همه مورد حساسیت و وحشت زمامداران فساد پیشه و خودسر زمانه قرار گرفت; آن را به عنوان یک تهدید سیاسی و چالش ریشه دار نگریسته و از راه های گوناگون به خاموشی این شعله حق و نور الهی رو آورده اند . هرچند اهل سنت نتوانسته اند عواطف و احساسات خود را به گونه بایسته به گوش تاریخ برسانند، با این همه، متون تاریخی مواردی را به ثبت رسانده است که به نوبه خود روند تاریخی مصیبت داری دینی و سیاسی آنان را بازگو می کند .

سابقه عزاداری برای امام حسین علیه السلام

یکی از موضوعات مهم که قبل از طرح پیشینه عزاداری برای امام حسین علیه السلام لازم به یادآوری است، حجیت و فصل الخطاب بودن اعمال پیامبر برای مسلمانان و الگوی حسنه بودن آن حضرت در ابعاد گوناگون زندگی برای پیروانش می باشد . اهل سنت سیره پیامبر بزرگوار اسلام را حجت و لازم الاتباع می دانند; برای مثال، اگر در سیره و روش آن حضرت احراز گردد که همواره نماز را با جماعت می خواند، این مسئله در صورت عدم معارض گفتاری تکلیف آور است و بر مسلمانان خواندن نماز با جماعت را واجب می گرداند .

به گواهی اهل سنت، عزاداری برای سیدالشهدا علیه السلام سابقه ای به درازای تاریخ اسلام دارد و به حیات پیامبر و سیره آن بزرگوار برمی گردد . منابع تاریخی اهل سنت به وضوح این نکته را بیان نموده اند که آن حضرت نخستین فردی بود که از شهادت فرزندش حسین بن علی علیه السلام خبر داد و برای مظلومیت وی اشک ریخت .

امام حسین علیه السلام نقل کرد: ام سلمه خبر داد: جبرئیل نزد رسول خدا بود و تو پیش من بودی و ناگهان گریستی . پیامبر فرمود:

بگذار فرزندم را . من تو را رها نمودم، پیامبر تو را برداشت و در آغوش کشید . جبرئیل پس از دیدن این منظره پرسید: آیا دوستش داری؟ پیامبر پاسخ داد: بلی . جبرئیل گفت: همانا امت شما به زودی او را خواهند کشت; آیا می خواهی خاک سرزمینی را که در آنجا کشته می شود به تو نشان بدهم و آن را ببینی؟ گفت: بلی . پس جبرئیل بال هایش را گشود و زمین کربلا را نشان داد ... پیامبر از آن حالت بیرون آمد و در دستش خاک سرخ بود ... . (1)

ابن سعد، از مورخان و رجال شناسان معروف اهل سنت، نقل می کند: «علی علیه السلام در یکی از سفرهایش از کربلا عبور می کرد و عازم صفین بود و هنگامی که در مقابل قریه نینوا رسید، از همراهان پرسید: برای این سرزمین چه گفته می شود؟ پاسخ داده شد: کربلا، با شنیدن نام کربلا، امام به گریه افتاد به اندازه ای که اشک هایش جاری شد و زمین را تر کرد . سپس افزود: روزی بر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله وارد شدم در حالی که وی می گریست . پرسیدم: چه چیزی شما را به گریه واداشته است؟ حضرت فرمود: جبرئیل چند لحظه قبل نزدم بود و به من خبر داد که فرزندم حسین در کرانه فرات به قتل می رسد; جایی که برایش کربلا گفته می شود . بعد جبرئیل مشتی از خاک آن را به من داد و من آن را بوییدم و نتوانستم جلوی اشک خود را بگیرم .» (2)

از عبدالله بن وهب بن زمعه روایت شده که گفت: «ام سلمه به من خبر داد که رسول خدا صلی الله علیه و آله شبی برای خوابیدن دراز کشید، سپس بیدار شد در حالی که گرفته و پریشان بود . دوباره حضرت دراز کشید و خوابش برد، بعد مضطرب و پریشان از خواب بیدار شد . این بار اضطراب وی غیر از اضطرابی بود که در مرتبه نخست مشاهده کردم . بار سوم حضرت دراز کشید و این بار که از خواب بیدار شد، در دستش تربت سرخی بود که آن را می بوسید . سپس من گفتم: یا رسول الله این تربت چیست؟ حضرت فرمود: جبرئیل برایم خبر داد که این (اشاره به حسینش نمود) در زمین عراق کشته می شود . به جبرئیل گفتم: خاک زمینی را که حسینم در آنجا شهید می شود نشانم بده ... و این تربت همان سرزمین است .» (3) همین روایت از احمد حنبل نیز نقل شده و منابع مختلف اهل سنت آن را مورد اهتمام قرار داده اند .

امانت پیامبر نزد ام سلمه

منابع اهل سنت افزون بر سوگواری های متعدد پیامبر برای امام حسین علیه السلام، از یکی از امانت های پیامبر نزد همسر بزرگوارش ام سلمه پرده برداشته اند . ترمذی، یکی از صحاح نویسان معروف اهل سنت، نقل می کند که سلمی گفت: خدمت ام سلمه رسیدم و او گریه می کرد . از ام سلمه پرسیدم: چرا گریه می کنی؟ او در پاسخم گفت: رسول خدا را دیدم (در خواب) سر و صورت و محاسن آن حضرت پر از خاک بود . عرض کردم: ای رسول خدا شما را چه شده است؟ حضرت فرمود: همین حالا شاهد کشته شدن حسینم بودم . (4)

مضمون این روایت و سوگواری همسر گرامی پیامبر برای امام حسین علیه السلام را حاکم نیشابوری، ابن اثیر، بیهقی، ابن حجر عسقلانی و دیگران به تفصیل بیشتر نقل کرده اند که از نظر اهل سنت قابل تردید نیست . ابن عباس، از صحابه بزرگ و دانشمند پیامبر، که در میان مسلمانان به ویژه اهل سنت، مکانت ارجمندی دارد، مشابه روایت پیشین را از طریق رؤیایی که برای خودش رخ داده گزارش کرده است . حاکم نیشابوری نقل می کند: «از ابن عباس روایت شده است: پیامبر خدا را نیم روز در خواب دیدم که پریشان و خاک آلود بود و شیشه ای پر از خون در دست داشت . عرض کردم: ای پیامبر خدا، این چیست؟ در جواب فرمود: این خون حسین و اصحابش است که امروز پیوسته در این شیشه جمع کرده ام . ابن عباس گفت: آن روز را شمارش کردم و ضبط نمودم . بعدا معلوم شد که حسین یک روز پیش از آن به شهادت رسیده بود .» (5)

مجموع این روایات و سایر اخبار مربوطه نشان می دهد که از نظر اهل سنت شهادت امام حسین علیه السلام از سوی پیامبر اکرم پیشگویی شده و به طور مکرر آن حضرت و برخی همسرانش از جمله ام سلمه و نیز امام علی علیه السلام برای حسین علیه السلام به سوگواری پرداخته اند . روایات مزبور، مظلومیت حسین علیه السلام را یادآور شده و عزاداری عاشورا را به عنوان یک سنت قابل پیروی و عمل تقرب بخش در بین آنان مطرح کرده اند . در برخی روایات اهل سنت افزون بر سوگواری و گریه آن حضرت برای حسین علیه السلام، آمده است: «جبرئیل مشتی از تربت کربلا را که برای آن حضرت آورد و خبر از شهادت وی در آنجا داد، پیامبر گریست و تربت یاد شده را بوسید .» (6)

نخستین سوگواری ها پس از عاشورا

بنابر گواهی نخستین اسناد مکتوب عاشورا، عزاداری اهل سنت و شیعیان همزمان و پس از حادثه عاشورا به وقوع پیوست . طبری داستان عبور خاندان امام حسین توسط لشکریان یزید از مسیر قتلگاه را یاداور شده و ذکر مصیبت حسین علیه السلام را که توسط خواهرش زینب هنگام دیدن پیکر غرقه به خون و بی سر برادر بر زبان آورده شده است، این گونه گزارش می کند: «یا محمداه، یامحمداه! درود فرشتگان آسمان بر تو! این حسین است که در بیابان افتاده، با خون خود آغشته گردیده، اعضایش قطه قطعه شده . یا محمداه! دخترانت اسیر شده اند و اولادت از دم تیغ گذرانده شده اند که بر پیکرشان باد می وزد ...» وی در ادامه می افزاید: «با این جملات و کلماتی که زینب ادا کرد، همه حاضران و دوست و دشمن اشک ریختند .» (7) طبری همچنین از عزاداری در منزل یکی از دشمنان معروف امام حسین علیه السلام به نام خولی بن یزید ازدی یاد می کند که سر امام را از عمرسعد تحویل گرفت و برای بشارت به عبیدالله بن زیاد و گرفتن پاداش، پیش از دیگران به سوی کوفه حرکت کرد و پس از آنکه با در بسته دارالاماره مواجه شد، به خانه برگشت و سر مبارک را در تنور یا صندوقچه ای پنهان داشت . زن حضرمیه او پس از اطلاع، شروع به ناله و فریاد نمود، برای مظلومیت امام حسین و حادثه عاشورا سخت گریست و منزل او را ترک گفت . (8)

سوگواری سیدالشهدا و سایر قربانیان کربلا با انتقال بازماندگان حادثه به شام، بدان سرزمین منتقل شد و محفل جشن و شادمانی یزید را به مجلس عزا تبدیل کرد . یزید پس از ورود اهل بیت پیامبر علیهم السلام، سر امام حسین را در طشتی در مقابل نهاد و لب و دندان آن حضرت را به چوب بست و اشعاری را، که نشانگر مستی او در رضایت از انتقام کشته گان بدر و احد بود، بر زبان راند . مردی از اهل بیت، که اتفاقا از اصحاب پیامبر بود، تاب نیاورد و خطاب به یزید گفت: «آیا با نی بر لب و دندان حسین می زنی؟ تو همانا چوبت را بر جایی می زنی که من خود دیدم پیامبر آن را می بوسید . ای یزید! تو در روز قیامت محشور خواهی شد و ابن زیاد شفیعت خواهد بود و این سر مبارک در روز قیامت از راه می رسد در حالی که محمد صلی الله علیه و آله او را شفاعت می کند ...» (9)

عزاداری خاندان یزید

یزید که پس از ارتکاب جنابت کربلا همچنان بر تداوم خط جاهلی و ستم بیشتر اصرار می ورزید و با بازماندگان عاشورا با کمال پستی و دنائت رفتار می کرد، سرانجام در اثر فعالیت های تبلیغی حضرت زینب و امام زین العابدین علیهما السلام و تنفر روزافزون مردم، چهره نادم به خود گرفت و اجازه داد تا اطرافیان قدری آزادی بیان یافته، احساسات خود را ابراز دارند که از جمله آنان، گریه و سوگواری حرمسرای یزید است: «هنگامی که اهل بیت وارد منزل یزید شدند، هیچ زن و دختری از خاندان یزید باقی نماند مگر آنکه نزد اهل بیت آمدند و به سوگواری پرداختند .» (10)

شاعران و سروده های عاشورایی

با همه سوگواری های اولیه که عمدتا با حضور اهل بیت امام حسین علیه السلام و یا با مشاهده سر بریده آن حضرت انجام می گرفت، یادکرد عاشورا و عزاداری آن حضرت پس از حوادث مرتبط با عاشورا و بازگشت اهل بیت پیامبر علیهم السلام به مدینه از طریق شعر و سوگ سروده های شاعران، از جمله شعرای شناخته شده یا گمنام، ادامه یافت .

یکی از اشعاری که در همان روزهای نخست پس از واقعه عاشورا از سوی اهل سنت سروده شد، این سوگ سروده است:

ایها القاتلون جهلا حسینا

ابشروا بالعذاب و التنکیل

کل اهل السماء یدعو علیکم

من نبی و ملائک و قبیل

قد لعنتم علی لسان ابن داود

و موسی و حامل الانجیل . (11)

از کسانی که پس از ورود اهل بیت علیهم السلام به شام تحت تاثیر مظلومیت شهدای کربلا، به ویژه امام حسین علیه السلام، قرار گرفت، خالد بن معدان است که از جمله بزرگان تابعان در نزد اهل سنت به شمار می رود . وی به محض مشاهده کاروان حسین در شام، که پیشاپیش اسیران، سرهای بریده، بخصوص سر مبارک امام حسین علیه السلام حرکت داده می شدند، به شدت سوگناک گردید، به گونه ای که از شدت اندوه مدت یک ماه از مردم کناره گیری کرد و در حیرت و ماتم فرو رفت . پس از آنکه سرانجام دوستانش او را یافتند، این اشعار مرثیه ای را سرود:

«جاوو براسک یابن بنت محمد

مترملا بدمائه ترمیلا

و کانما بک یا ابن بنت محمد

قتلوا جهادا عامدین رسولا

قتلوک عطشانا و لمایرقبوا

فی قتلک التاویل و التنزیلا

و یکبرون بان قتلت و انما

قتلوا بک التکبیر و التهلیلا .» (12)

سلیمان بن قتة، یکی از افراد بنی تمیم که پس از عمری در اعتقاد به تسنن، به بنی هاشم و تشیع گروید، پس از حادثه عاشورا، سه بار به کربلا آمد و با مشاهده اوضاع کربلا پس از شهادت امام حسین و یارانش و دیدن صحنه های مختلف جنایت هواداران یزید و فداکاری و جانفشانی یاران امام حسین علیه السلام، اشعار زیر را در مرثیه سیدالشهدا سرود:

مررت علی ابیات آل محمد

فلم اوها لعهدها یوم حلت

الم تر ان الشمس اضحت مریضه

لفقد الحسین و البلاد اقسرت

و کانوا رجاء ثم صاروا

لقد عظمت تلک الرزایا و جلت

اتسالنا قیس فنعطی فقیرها

و تقتلنا قیس اذا افعل زلت

و عند غنی قطرة من دمائنا

سنطلها یوما بها حیث حلت

فلا تتبعد الله الدیار و اهلها

و ان اصبحت منهم برغمی تخلت

فان قتیل الطف من آل هاشم

اذل رقاب المسلمین فذلت . (13)

پس از ندامت یزید و مجبور شدن وی به بازگرداندن اهل بیت علیهم السلام به مدینه، مجالس متعدد روضه خوانی و عزاداری در شام و در مسیر شام به کربلا و مدینه و سپس هنگام ورود آنان به مدینه برگزار شد . این مجالس هرچند به طور عمده از سوی بازماندگان قربانیان عاشورا و شیعیان برپا می گردید، اما در آن ها شماری از اهل سنت شرکت می نمودند و برای خاندان پیامبر، به ویژه فرزندان آن حضرت، سرشک غم می ریختند .

خراسان و عزاداری برای اولاد حسین علیه السلام

تنها عراق و شام نبود که در غم از دست دادن اولاد پیامبر و فاجعه عاشورا می سوخت، بلکه خراسان در شرق نیز علی رغم همه فعالیت های شدید فرهنگی و سیاسی امویان و سپس عباسیان و فشار وحشتناک نظامی و امنیتی آنان، آن فاجعه عظیم را از یاد نبرد و مظلومیت همه جانبه خاندان پیامبر را با تمام وجود درک نمود; مظلومیتی که با رخداد عاشورا آغاز و با شهادت زیدبن علی بن حسین علیه السلام در سال 122 و شهادت یحیی بن زید در سال 126 در خراسان ادامه یافت .

یعقوبی می نویسد: «هنگامی که زید به شهادت رسید، در میان شیعیان خراسان حرکتی پدید آمد، آن ها مسائل خویش را آشکار کردند و لذا کسان [اهل سنت] زیاد به نزد آن ها آمده به آن ها متمایل شدند . آن ها نیز جرایم اموی ها را در حق آل رسول علیهم السلام برای مردم بیان می کردند، در آن میان شهری نبود مگر آنکه این خبر فضای آن را آکنده بود .» (14)

طبیعی است که سوگواری و عزاداری در این زمان شیوه و آداب ویژه ای نداشت و صرفا در بیان مظلومیت آل رسول خدا، که در فاجعه عاشورا، گونه غیرقابل باور و بی مانندی پیدا کرد، خلاصه می شد .

احساسات و عواطف فراوان مردم از آن همه مظلومیت و ستمدیدگی غلیان می کرد و به دو صورت عشق به اولاد حسین بن علی علیه السلام و نفرت از دشمنان آنان و دستگاه حاکم اموی بروز می نمود .

پس از شهادت حضرت یحیی بن زید «به محض اینکه از شدت اختناق و ارعاب حاکم اموی کاسته شد، احساس امنیت نسبی کردند، به مدت هفت روز در مناطق دور و نزدیک برای یحیی بن زید عزاداری کردند و در آن سال هر فرزندی که به دنیا آمد اسمش را یحیی یا زید گذاشتند به علت اندوه و دردی که از این حادثه بر مردم خراسان وارد شده بود .» (15)

سیاهپوشی در میان مردم خراسان نیز از همین زمان و به دلیل شهادت یحیی مرسوم شد . «مردم خراسان به سبب شهادت یحیی جامه های سیاه پوشیدند و از آن پس شعارشان شد ... تمام شهرهای خراسان سیاه پوش شده، در عزای زید بن علی و یحیی بن زید عزاداری و گریه می کردند و شهادت آن ها را یاداور می شدند .»

طبیعی است که در این عزاداری ها یاد و نام سیدالشهدا و کربلا جایگاه ویژه ای به خود اختصاص می داد; زیرا چنانکه در این گزارش ها بیان شد:

اولا، مصایب آل رسول به طور کلی و جفای امویان به گونه عموم در شهرهای خراسان بازگو می گردید و مردم نسبت بدان رخدادها اشک می ریختند . شهادت مظلومانه امام حسین علیه السلام و حادثه کربلا در میان انواع مظلومیت های خاندان پیامبر برجسته ترین و بی نظیرترین مورد به حساب می آید و از انواع جنایات امویان، جنایت کربلا بیش از همه به چشم می خورد و سیاه ترین اقدام آنان به شمار می رود .

ثانیا، همان زید بن علی و فرزندش یحیی که مورد علاقه وافر خراسانیان بودند، به خونخواهی امام حسین و ادامه راه سرخ او قیام کردند و بیشترین بیداری بخشی را با طرح شهادت و مظلومیت امام حسین و جنایت امویان در روز عاشورا داشتند . از این رو، مردم نیز شهادت امام حسین را گرامی می داشتند و نسبت به حوادث ناگوار عاشورا اشک می ریختند و آماده انقلاب عظیم و خونین بر امویان می شدند که سرانجام در سال 132 ق منجر به براندازی بنیاد امویان گردید، هرچند به احقاق حق اهل بیت علیهم السلام نینجامید .

حضور امام رضا علیه السلام و هدایت عزاداری ها

عاشورا عواطف پاک مسلمانان را تحریک نمود; مردم، از جمله بسیاری از اهل سنت، نمی توانستند درباره داستان کربلا و سایر مظلومیت های خاندان پیامبر بی تفاوت باشند . امامان معصوم علیهم السلام نیز یاد و نام کربلا را از راه های مختلف و به مناسبت های گوناگون زنده نگه داشتند . اجرای سوگواری از سوی آنان برای امام حسین علیه السلام، تشویق مردم به عزاداری و نوید پاداش فراوان اخروی و برکات دنیوی برای سوگواری امام حسین علیه السلام، و تشویق همه جانبه و دادن صله به شاعران مسلمان برای بیان مصایب اهل بیت علیهم السلام، به ویژه رخداد عاشورا به زبان هنر و سرودن شعر، از جمله عوامل تداوم و گسترش عزاداری امام حسین علیه السلام در میان مسلمانان بود .

چنانکه اشاره شد، مردم خراسان از اندک فرصت های پیش آمده سود جسته، برای خاندان رسول خدا سوگواری می کردند . با آمدن امام رضا علیه السلام به خراسان، این احساسات و عواطف هدایت شد و عزاداری مردم با مبانی دینی و اهداف صحیح اسلامی هماهنگ گردید .

امام رضا علیه السلام خود رهبریت عزاداران را به عهده گرفت . آن حضرت در دهه محرم به طور منظم و همه ساله در سوگ جدش امام حسین علیه السلام می نشست . دعبل خزاعی، از شاعران نامدار شیعه، می گوید: خدمت مولایم امام رضا رسیدم، دیدم آن حضرت همراه اصحابش به سوگ نشسته است . آن بزرگوار با مشاهده من فرمود: ای دعبل می خواهم شعری بگویی; زیرا این روزها، ایام حزن و اندوه ما اهل بیت است و روزهای سرور دشمنان، بخصوص بنی امیه است . ای دعبل، هرکس بر مصیبت ما بگرید یا بگریاند اجرش با خداست . ای دعبل، هرکس چشمش بر مصیبت ما اشک بریزد و بگرید همراه و در زمره ما محشور می شود . ای دعبل، هرکس بر مصیبت جدم حسین بگرید البته خدا گناهان او را می آمرزد .

آن گاه دستور داد پرده ای میان ما و اهل حرم زدند و فرمود که در پس پرده بنشینند و در مصیبت جد خود بگریند . در این هنگام به من فرمود: ای دعبل! بر حسین علیه السلام مرثیه بخوان، مادامی که تو زنده ای یاور و مدح کننده ما هستی; پس هرچه توانستی از یاری ما کوتاهی نکن . آن گاه من گریستم و اشعار زیر را در آن مجلس عزا خواندم: ای فاطمه، اگر زنده می بودی و می دیدی که حسین جنگید و با لب تشنه در کنار نهر فرات کشته شد، در آن صورت ای فاطمه، نزد پیکرش بر سر و صورت می زدی و اشک هایت را بر گونه و صورت جاری می کردی . ای فاطمه، ای دخت بهترین انسان! برخیز و ماتم نما، اختران آسمان در بیابان ها افتاده اند .

مقابری در کوفه و قبری در مدینه و دیگری در فخ; درود و سلام بر همه آن ها .

قبوری در کنار رودخانه در جنب کربلا که حجله گاه های آن ها بر کرانه فرات است . بر لب فرات با لب عطشان جان باختند . ای کاش پیش از حسین جان می دادم .

به خدا شکایت می کنم که ذکر مصیبت آن ها به من جام عزا و بی تابی را نوشانده است .

دختران «زیاد» در قصرها مصون بودند، اما دختران پیامبر صلی الله علیه و آله هتک حرمت می شدند . خاندان زیاد در قلعه در امنیت بودند و اهل بیت پیامبر در بیابان ها اسیر .

خاندان پیامبر حرمتشان شکسته می شد و به اسارت برده می شدند و دودمان زیاد در پس پرده و با امنیت می زیستند . (16)

با وجود فضای ضد حسینی که عباسیان از قرن دوم به بعد پدید آوردند و به تدریج یاد و نام امام حسین علیه السلام را تهدید حکومت عباسیان و خطر امنیتی می دانستند، بزرگانی در میان اهل سنت عاشورا را از یاد نبرده و فداکاری فرزند پیامبر اسلام را در قالب های گوناگون، به ویژه شعر، یادآور شدند . از جمله این بزرگان می توان به محمدبن ادریس شافعی، امام مذهب شافعیه اهل سنت اشاره کرد .

این رهبر مشهور اهل سنت بجز یک قصیده بلند که در سوگ امام حسین علیه السلام سروده است، قصیده دیگری نیز در عزاداری امام حسین علیه السلام دارد که تنها این بیت آن باقی مانده است:

ابکی الحسین و ارثی حججاها

من اهل بیت رسول الله مصباحا . (17)

با توجه به قصاید مختلف امام شافعی و جایگاه عظیم اهل بیت رسول خدا صلی الله علیه و آله در میان اهل سنت که به طور طبیعی محبت خاندان پیامبر را در پی داشته، سوگواری بر مصایب آنان، از جمله عزاداری برای امام حسین را در میان آنان طبیعی می نماید . عبدالجلیل رازی قزوینی می گوید: «معلوم جهانیان است که بزرگان و معتبران ائمه فریقین از اصحاب امام مقدم بوحنیفه و امام مکرم شافعی و علما و فقهای طوایف خلفا عن سلف این سنت را رعایت کرده اند و این طریقت نگاه داشته، اولا خود شافعی که اصل است و مذهب بدو منصوب است، بیرون (افزون) از مناقب، او را در حسین و شهدای کربلا مراثی بسیار است و یکی از آن قصیده ای که می گوید: "ابکی الحسین و ارثی منه اهل بیت رسول الله مصباحا" تا آخر قصیده با مبالغتی تمام و کمال، و دیگر قصیده ای است که می گوید: «تا وب همی ...» تا آخر همه مرثیه اوست به صفتی که بر چنان معانی دگران قادر نباشند و مراثی شهدای کربلا که اصحاب بوحنیفه و شافعی را هست، بی عدد و بی نهایت است ...» (18)

مورخان اهل سنت و گزارش عاشورا

در قرن سوم که فشار و اختناق عباسیان بر ضد شعایر اهل بیت علیهم السلام، بخصوص یاد و نام امام حسین علیه السلام و عزاداری عاشورا، شدت یافت و متوکل عباسی در سال 236 مرقد مطهر حسینی را تخریب و با خاک یکسان کرد و بر زمین آن آب بست و زایران و عزاداران آن حضرت را به انواع شکنجه و اذیت گرفتار کرد، مورخان و نویسندگان اهل سنت داستان مصیبت امام حسین علیه السلام و یاران او را در قالب تاریخ و قصه بازگویی نمودند و در واقع، حادثه کربلا از سینه ها به کتاب منتقل گردید و جاودانه گردید .

مهم ترین دانشمند اسلامی که روایات متعدد انقلاب عظیم کربلا را از یکی از گزارشگران معروف به نام لوط بن یحیی معروف به ابومخنف ازدی (متوفای 157 ق) نقل کرده است و در این نقل تا میزان تحسین برانگیزی رعایت امانت و صداقت را نموده است، محمدبن جریر الطبری (224 - 310ق) می باشد .

طبری تنها به نقل رویدادهای حادثه کربلا از زبان ابومخنف اکتفا نمی کند، بلکه به داستان اسارت اهل بیت علیهم السلام و رویدادهای کوفه و عزاداری مردم در مجالس عبیدالله زیاد و سپس شام می پردازد و از تداوم کینه جویی و جسارت یزید بن معاویه به سر بریده امام حسین علیه السلام و تنفر برخی از اطرافیان و سوگواری عده ای از مردم شام و همدردی آنان با اهل بیت علیهم السلام خبر می دهد . (19) پس از طبری این شیوه توسط سایر مورخان اهل سنت پی گیری شد که در ادامه مورد اشاره قرار خواهد گرفت . گاهی قصه گویان در کنار مرقد امام حسین علیه السلام آمده، عزاها و مصایب او را به زبان قصه می گفتند . (20)

عزاداری در عصر آل بویه

در قرن چهارم، مرحله سوم خلافت عباسیان (657 - 132 ق) آغاز می شود و قدرت خلفای عباسی که سال ها قبل عملا به ترکان جنگجو و متعصب منتقل شده بود، به تدریج و با ضعف عناصر ترک به آل بویه شیعه مذهب انتقال یافت و در واقع، پس از فتح بغداد در سال 334 ق توسط احمد بن بویه معروف به معزالدوله قدرت سیاسی و نظامی قسمت اعظم جهان اسلام به آل بویه تعلق گرفت و این خاندان به اقدامات گوناگون از جمله رفع موانع عزاداری سیدالشهدا پرداخت .

با رفع موانع شدید سیاسی، عزاداری امام حسین گسترش فراوانی یافت و در ابعاد گوناگون ادبی و مردمی پیشرفت کرد . در این عصر افزون بر شاعران عربی زبان، شعرای فارسی سرا نیز به جمع عزاداران پرداخته، مردم فارسی زبان را در فارس، عراق عجم، خراسان، ماوراء النهر و شبه قاره به عزاداری امام حسین تشویق نمودند .

بغداد، که در زمان آل بویه مرکز اهالی تسنن و تشیع به حساب می آمد و پیروان هر دو مذهب اسلامی در آن زندگی می کردند، پس از ورود آل بویه و عمدتا از دهه پنجاه قرن چهارم، در روزهای عاشورا به صورت شهر تعطیل درمی آمد . گاهی مردم لباس سیاه به تن نموده، حتی برخی از اهل سنت همراه شیعیان در قالب دسته عزاداری به خیابان ها می آمدند و به نوحه خوانی، سینه زنی و عزاداری می پرداختند . (21) در این عزاداری ها هرچند گاهی بین اهل سنت و تشیع اختلاف و حتی زد و خورد گزارش شده است، اما:

اولا، این درگیری بین برخی اهل سنت، از جمله عده ای از حنابله و شیعیان بوده است نه همه حنابله و یا اهل سنت .

ثانیا، در برخی از سنوات درگیری گزارش شده; چنان که گاهی برخی از اهل سنت دست به شبیه سازی زده، برای مصعب بن زبیر مجلس عزا برپا می کردند و یا عایشه را با سوار کردن زنی بر شتر در یادها زنده می کردند . (22)

ثالثا، در شهرهای دیگر، از جمله مصر، مردم اعم از شیعه و سنی در کنار قبر ام کلثوم و نفیسه اجتماع می نموده، به عزاداری می پرداختند و مبالغ هنگفتی برای اطعام و عزاداری هزینه می کردند . بنا به گفته مقریزی، این مراسم چنان در میان مردم عمدتا سنی مذهب مصر ریشه دواند که پس از سقوط فاطمیان نیز تداوم یافت و ایوبیان با همه ضدیت با فاطمیان و تشیع نتوانستند آن را متوقف سازند . (23)

رابعا، در شرق قلمرو خلفای عباسی نیز پس از سقوط آل بویه (447) از اصفهان و حاکمیت سلجوقیان متعصب و سنی مذهب، اهل سنت همراه شیعیان به زیارت علی بن ابی طالب علیه السلام و حسین بن علی علیه السلام به نجف و کربلا رفتند و وفاداری خود را به امام حسین علیه السلام و انقلاب او نشان دادند . (24) عبدالجلیل رازی قزوینی نیز به سوگواری مردم سنی مذهب اصفهان در آن زمان اشاره می کند و می نویسد: «آن گه چون فروتر آیی، معلوم است که خواجه بومنصور ماشان [اصفهانی]، که در مذهب سنت در عصر خود مقتدا بوده است، هر سال این روز [عاشورا] این تعزیت به آشوب و نوحه و غریو داشته اند و هر که رسیده باشد دیده و دانسته باشد و انکار نکند .» (25) در سال 458 نیز در بغداد مغازه ها تعطیل گردید و مردان با سینه زنی و نوحه خوانی و زنان با پریشان کردن مو و گریه و زاری برای امام حسین علیه السلام سوگواری نمودند و خلیفه عباسی تنها به این خواسته اکتفا کرد که برخی شیعیان تندروی نکرده، سب صحابه نکنند . (26)

غزنویان و عزاداری سیدالشهدا

سلسله غزنویان (598 - 351 ق) که تقریبا همزمان آل بویه در شرق جهان اسلام سالیان طولانی حکم راندند و مرکزشان شهر غزنین بود، نسبت به شیعیان خصومت می ورزیدند و سلطان محمود غزنوی در کنار حملات متعدد به هند، تهاجمات خونینی را به غور و غرجستان و ری، که از مراکز تشیع به شمار می رفت، انجام داد . در این تهاجمات، باورها و شعایر دینی مناطق مزبور از جمله عزاداری سیدالشهدا را تحت عنوان بدعت کوبید و مردم را به خاطر انجام آن مورد آزار و شماتت قرار داد . با این همه، با کاهش فشار غزنویان و پس از مرگ سلطان محمود غزنوی (421 ق) شهر غزنین غزاداری خود را آشکار نمود . همانند کسایی مروزی (متوفای 348 ق) و حکیم ناصر خسرو قبادیانی بلخی (481 - 394ق) که شاعران پیشقراول در عاشوراسرایی و مرثیه گویی به حساب می آیند و به مذهب شیعه باور داشتند، ابوالمجید مجدود سنایی غزنوی (612 - 543 ق) نیز محرم و عاشورا را مورد تامل عاشقانه قرار داد و اشعار جانسوزی را در شهادت امام حسین و سایر شهدای اهل بیت علیهم السلام سرود .

عزاداری در نظامیه بغداد

با همه سختگیری های سلجوقیان (558 - 427 ق) و اصرار فراوان وزیران متعصب آنان بر لعن و نفرین - به اصطلاح - رافضه، بخصوص اسماعیلیه، بر فراز منابر، رویکرد عملی اقشار غیرسیاسی اهل سنت به تکریم اهل بیت علیهم السلام و بیان مصایب آنان، به ویژه عزاداری امام حسین علیه السلام، بود . شواهد تاریخی حاکی از عزاداری اهل سنت و نفوذ این تفکر در مدرسه نظامیه در عصر سلجوقیان می باشد . محمد بن عبدالله بلخی (م 596) که از عالمان و خطیبان بنام در میان اهل سنت می باشد و از سفرهای طولانی متعدد علمی وی به خراسان، عراق، مصر، خوارزم و مکه در منابع گوناگون رجالی و تاریخی آنان، یاد شده است، در مدرسه نظامیه به وعظ و خطابه پرداخت .

وی پس از سخنرانی و وعظ برای عالمان، مسئولان و طلاب نظامیه اهل سنت، روضه می خواند و از مظلومیت های اهل بیت پیامبر یاد می کرد و مردم از شنیدن مصایب خاندان پیامبر اشک می ریختند . در یکی از سخنرانی های خود گفت: «روزی فاطمه می گریست . علی با مشاهده وی گفت: ای فاطمه چرا نزد من گریه می کنی؟ آیا دارایی ات راگرفته اند؟ آیا حق شما را غصب کرده اند؟ آیا چنین نموده اند و چنان کرده اند؟ همین طور موارد مختلف را شمرد از چیزهایی که روافض می پندارند شیخین در حق فاطمه مرتکب شده اند . مجلس با شنیدن آن سخنان اشک می ریخت ...» (27)

تنها علامه محمدبن عبدالله بلخی نبود که در زمان حاکمیت سلجوقیان در بغداد به عزاداری می پرداخت، علی بن الحسین غزنوی معروف به واعظ، که از جمله عالمان و خطیبان معروف بغداد بود و در میان رهبران دینی اهل سنت، مقام ارجمندی داشت نیز به سوگواری اهل بیت علیهم السلام می پرداخت . او در میان دستگاه خلافت و دولتمردان زمان از احترام خاصی برخوردار بود و در منابع اهل سنت به عنوان واعظ و خطیب «میلح الایراد و لطیف الحرکات » معرفی شده است و سلطان سلجوقی و امرا برای زیارت و درک مجالس او حضور به هم می رساندند . (28) بنا به گفته قزوینی: «خواجه علی غزنوی حنیفی دانند که این تعزیت چگونه داشتی تا حدی که به روز عاشورا در لعنت سفیانیان مبالغتی می کرد . سائلی برخاست و گفت: معاویه را چه می گویی؟ به آواز بلند گفت: ای مسلمان! از علی بپرس که معاویه را چه گویی; آخر دانی که علی معاویه را چه گوید؟ امیر عبادی که علامه روزگار و خواجه معنا و سخن بود، او را در حضرت المقتضی لامر الله پرسیدند: این روز که فردا عاشورا خواست بودن که: چه گویی در معاویه؟ جواب نداد تا سائل سه بار تکرار کرد . بار سوم گفت: ای خواجه سؤال مهم پرسی، نمی دانم کدام معاویه را می گویی؟ این معاویه را پدرش دندان مصطفی بشکست و مادرش جگر حمزه بخایید و او بیست اند بار تیغ در روی علی کشید و پسرش سر حسین ببرید . ای مسلمانان! شما این معاویه را چه می گویید؟ مردم در حضرت خلافت حنفی و سنی و شافعی زبان به لعنت و نفرین برگشودند . مانند این بسیار است و تعزیت حسین هر موسم عاشورا به بغداد تازه باشد و با نوحه و فریاد و ...» (29)

مقتل نویسی در میان اهل سنت

چنان که در تلاش مورخان اهل سنت نسبت به ثبت جزئیات وقایع کربلا و تثبیت عزاداری امام حسین علیه السلام از این رهگذر از سوی آنان اشاره شد، مسیری را که طبری در اهتمام به کتابت و احیای روایت انقلاب حسینی گشود، توسط مورخان پس از وی ادامه یافت و در قرن ششم شعبه جدیدی در تاریخ اسلام تحت عنوان «مقتل نگاری » به وجود آمد و برخی دانشمندان اهل سنت به گونه مستقل بدین مهم پرداختند . از جمله این گروه می توان به ابوالمؤید خوارزمی (متوفای 568) اشاره کرد . او اثر ارزشمندی در رخداد عاشورا پدید آورد که به نام مقتل خوارزمی شهرت یافته است و مورد اعتماد عالمان عامه و خاصه می باشد .

افزون بر وی، مورخان نامی اهل سنت همچون ابن اثیر در الکامل فی التاریخ، ابوالفرج ابن جوزی در المنتظم و همو در الرد علی المتعصب العنید لمن ذم من لعن الیزید و سبط ابن جوزی در تذکرة الخواص روشنگرانه به حادثه عاشورا و عزاداری شهادت امام حسین و یارانش پرداختند و گزارش های پیشینیان اهل سنت، از جمله طبری، را نه تنها حفظ نمودند، بلکه بر تکمیل و تفصیل آن همت گماشتند .

ابومظفر سبط ابن جوزی از جدش ابوالفرج ابن الجوزی نقل می کند که نامبرده در مجالس خود می گفت: شگفت انگیز نیست که ابن زیاد با حسین جنگید و عمر سعد را بر او مسلط نمود تا او را به قتل رساند و شمر را دستور دهد تا سرهای بریده را برایش حمل کند . همانا شگفت انگیز و حیرت آور [تر] پست گردیدن یزید است [تا آن حد] که دندان های او را به چوب ببندد و خاندان پیامبر را به عنوان اسیر بر شتران بی جهاز سوار نماید و عزم یزید بر این که فاطمه دختر [امام] حسین را به مردم واگذارد که او را می خواست به عنوان کنیز ببرد و تکرار یزید شعر ابن زبعری (لیت اشیاخی ببدر شهدوا . .). . (30)

ابوالفرج در المنتظم ضمن برشمردن اوصاف گوناگون و برجسته امام حسین علیه السلام، واکنش آن حضرت را در برابر سب و زبان درازی یکی از فرماندهان یزید این گونه نقل می کند: «آیا به من ناسزا می گویی و فحش می دهی؟ نگاه کن من کیستم، آن قت به خودتان مراجعه کنید و تامل نمایید . آیا جنگ با من و کشتن من برای شما جایز است و هتک حرمت من حلال است؟ آیا من فرزند دختر رسول خدا (پیامبر شما) نیستم؟ آیا من فرزند پسر عموی پیامبر شما نیستم؟ آیا حمزه سیدالشهدا عموی پدر من نیست؟ آیا جعفرطیار عموی من نیست؟ شمر در جواب گفت: خدا را جز به حرف عبادت نکرده باشم که من بفهمم توچه می گویی! » (31)

این عزاداری و مقتل نگاری به خوبی عظمت یاد امام حسین علیه السلام و جانفشانی های او را در میان اهل سنت نشان می دهد و مردم مسلمان از جمله اهل سنت با کاهش فشارهای مختلف سیاسی و امنیتی نمی توانستند در مقابل عظمت عاشورا اشک نریزند و برای امام حسین و یاران وی سوگواری نکنند .

عزاداری در خراسان و ماوراءالنهر

با کاهش فشار مضاعف سلجوقیان و روی کارآمدن خوارزمشاهیان (628 - 521 ق)، که زمینه های تشیع و پیروی از اهل بیت پیامبر را از ادوار نخستین اسلامی داشتند، فضا برای عزاداری حسینی بهتر شد، هرچند هیچ گاه موانع از بین نرفت . در این فضا شاعران ناموری همچون قوامی رازی (نیمه اول قرن ششم) و سخنور معروف عطار نیشابوری (627 - 537) یاد عاشورا و فداکاری های حسین بن علی علیه السلام را در قالب سوگنامه های روشنگر و جانسوز زنده نگه داشتند:

کیست حق را و پیمبر را ولی

آن حسن سیرت، حسین بن علی

قرة العین امام مجتبی

شاهد زهرا شهید کربلا

تشنه او را دشنه آغشته به خون

نیم کشته گشته سرگشته به خون

آن چنان بر خود که برد بی دریغ

کافتاب از درد آن شد زیر میغ

گیسوی او تا به خون آلوده شد

خون گردون از شفق پالوده شد ...

با جگر گوشه پیمبر این کنند

وانگهی دعوی داد و دین کنند

هر که در رویی چنین آورد تیغ

لعنتم از حق بدو آید دریغ . (32)

گریه شام بر حسین علیه السلام در آستانه حمله مغول

ابن کثیر نقل می کند: در سال 657 ق، که بغداد به دست لشکریان چنگیز سقوط کرد و خلافت عباسیان پس از 554 سال برای همیشه از بغداد و جهان اسلام برچیده شد، ابوشامه، یکی از شاعران شام پس از آنکه حملات چنگیزیان به «میافارقین » و کشته شدن فرمانروای آن به نام الکامل بن شهاب را شنید، اندوهگین گردید و قصیده سوزناک و حزن انگیزی سرود و در آن الکامل را به نام امام حسین تشبیه نمود و مظلومیت امام حسین علیه السلام در شام و داستان ورود اسیران و سر بریده امام را به گونه عاطفی مطرح کرد . (33)

افزون بر دمشق، شهرهای دیگر شام از جمله حلب نیز به یاد امام حسین و شهدای کربلا بی قرار بود . همه ساله در روز عاشورا به سوگ قربانیان کربلا سرشک غم ریخته گریبان چاک می کردند .

تیموریان و فراگیری عزاداری (911 - 782 ق)

تیموریان، که عمدتا پیرو اهل سنت بودند، پس از روی کار آمدن، به ویژه پس از مرگ تیمور، منشا آثار فراوان فرهنگی، ادبی و تمدنی در جهان اسلام، بخصوص خراسان، گردیدند . با محبتی که این خاندان به اهل بیت پیامبر اسلام داشتند و احترامی که نسبت به علما، عرفا و سادات نشان دادند، عزاداری امام حسین علیه السلام، که از سال ها قبل در میان اهل سنت جا باز کرده بود، به تدریج گسترش یافت و حتی درون دربار تیموریان راه یافت . (34)

در عصر تیموریان عزاداری سیدالشهدا در ابعاد گوناگون توسعه یافت; به گونه ای که هم از لحاظ تنوع و هم از نظر کیفیت و میت سیر صعودی پیدا کرد و قابل مقایسه با ادوار سابق نبود . همین فضای اهل بیت محور و ضد امویان و عباسیان، جامعه را به سوی پذیرش مبانی بیشتر اهل بیت علیهم السلام از سوی اهل سنت آماده نمود و به پیش برد، به طوری که یکی از نویسندگان می نویسد: «گریه برای امام حسین [در هرات عهد تیموریان] جانشین مجالس ذکر صوفیانه - که نقشبندیان آن را ملغی کرده بودند - شده بود .» (35)

در مقدمه کتاب روضة الشهداء که یکی از مقتل های معروف و تاثیرگذار تاریخ مقتل نگاری و عزاداری امام حسین علیه السلام می باشد، در خصوص وضعیت اجتماعی و شرایط مناسب فرهنگی و دینی مسلمانان، به ویژه خراسان برای عزاداری و فراگیر شدن روضه خوانی برای امام حسین علیه السلام چنین آمده است: «... جمعی از محبان اهل بیت علیهم السلام هر سال که ماه محرم درآید، مصیبت شهدا را تازه سازند و به تعزیت اولاد حضرت رسالت پردازند، همه را دل ها بر آتش حسرت بریان گردد و دیده ها از غایت حیران سرگردان:

زاندوه این ماتم جان گسل

روان گردد از دیده ها خون دل . (36)

مردم خراسان و ماوراءالنهر در آن زمان همه ساله در سالگرد قیام عاشورا مراسمی بر پا می کردند و در آن به بیان حوادث عاشورا و انواع مصیبت های خاندان پیامبر صلی الله علیه و آله در کربلا می پرداختند . سخنوران، مداحان و مرثیه خوانان بزرگ، شاعران و عالمان دینی در این مجالس به ذکر مصیبت اباعبدالله الحسین علیه السلام می پرداختند و عواطف پاک و آماده مردم آن سامان را به انواع ستم ها و جنایات روا داشته شده بر حسین بن علی در کربلا معطوف کرده، آنان را به عزاداری و اشک افشانی وامی داشتند .

کمال الدین ملاحسین واعظ کاشفی (م 910)

در راس همه این واعظان، ملاحسین واعظ کاشفی (م 910 ق) قرار داشت که در نزد دو فرقه شیعه و سنی از احترام و شهرت فراوان برخوردار بود . او در بیهق (سبزوار)، که در تشیع معروف بود، به تسنن متهم بود و در نزد اهالی هرات، که تا آن زمان به تسنن شهرت داشتند، به داشتن عقاید تشیع زبانزد بود، اما به گفته برخی از پژوهشگران «پیداست که وی از جمله نوادری کم نظیر بود که تعصب مذهبی یا طریقتی به هیچ وجه در ذهنش راه نداشته و دارای شخصیت غریب از نوع شیخ بهایی بوده که او نیز به همین صفت بلندنظری و آسان گیری مشهور است .» (37)

هرچند روضة الشهداء، تالیف ملاحسین واعظ کاشفی، نخستین مقتل فارسی نیست، (38) اما سبک داستانی و شیرین آن و نیز تسلط روان شناسانه و تجربی و استادانه نویسنده آن در بیان زیبا و جلا داده شده حوادث و حفظ حرمت باورهای اصلی اهل سنت، موجب شده است تا از مقتل مزبور به عنوان نخستین مقتل فارسی یاد شود و پر تاثیرترین، مشهورترین و ماندگارترین مقتل در میان مسلمانان، بخصوص فارسی زبانان، شناخته شود .

واعظ کاشفی که عمدتا در شهرهای هرات و سبزوار و اطراف به وعظ و مرثیه خوانی اشتغال داشت و در مدارس آن شهرها، بخصوص هرات، تدریس می نمود، در ایام محرم و مناسبت های دیگر به گونه جذاب و مؤثر مناقب اهل بیت پیامبر علیهم السلام را طرح نموده، مصایب آنان را در قالب داستان، شعر و ذکر روایات بیان می کرد و مردم را به شدت می گریاند . وی گاهی این برنامه ها را در مدارس و یا دربار سلاطین تیموری انجام می داد . مستمعین سخنان وی، که عمدتا اهل سنت بودند، در تاثر از مرثیه و بیان وی گاهی صحنه های بی نظیر اشک افشانی و تعزیه داری را به نمایش می گذاشتند .

شاگردان ملا کمال الدین حسین کاشفی، که بیشتر اهل سنت بودند، برای خواندن مرثیه امام حسین نیز به تلمذ می پرداختند و انواع مهارت ها و ویژگی های او را الگو قرار می دادند . یکی از شاگردان سنی مذهب وی به نام محمود واصفی نقل می کند که پس از مرگ استادش به نیشابور، که تا آن زمان عمدتا سنی نشین بود، سفر می کند . مردم آن شهر پس از آنکه متوجه می شوند وی از شاگردان کاشفی و طلبه است، دلتنگی و حزن خود را از درگذشت کاشفی ابراز داشته، تاکید می کنند که مدت هاست در آرزوی شنیدن روضه کاشفی هستند . از این رو، از او می خواهند به یاد کاشفی و به سبک او برای آنان روضه بخواند . واصفی خواسته آنان را اجابت می کند که با استقبال فوق العاده مردم مواجه می شود . (39) هرچند کاشفی در سال 910 درگذشت، روضة الشهداء در سال های بعد چنان نقش مهمی در شناسایی اهل بیت علیهم السلام و مصایب آنان، بخصوص گسترش و تعمیق احساسات به طرفداری از خاندان پیامبر و فراگیری مجالس عزاداری، ایفا کرد که پژوهشگران از آن به شگفتی یاد کرده اند . (40)

فخرالدین علی صفی کاشفی

فخرالدین علی صفی فرزند ملاحسین کاشفی سبزواری از میان شاگردان فراوان شیعه و سنی پدرش بیشترین شباهت را به کاشفی داشت . از این رو، وی به حق بزرگ ترین تداوم دهنده راه پدرش، بخصوص در وادی سخنوری و روضه خوانی، شناخته شده است . او همانند پدر، متهم به مذهب تشیع از سوی برخی اهل سنت و متمایل به تسنن از سوی عده ای از شیعیان بود .

مهم ترین اثر وی در باب شناسایی اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام، لطائف الطوایف است که خواننده را بی اختیار به یاد مذهب، اندیشه و قلم ملاحسین کاشفی می اندازد . او نیز در هرات به تدریس و تبلیغ و ذکر مصیبت آل رسول مشغول بود و پس از سقوط تیموریان، مدتی به غرجستان رفت و در آن سامان به تبلیغ و ارشاد و عزاداری پرداخت و اثر خود را نیز در آنجا و به نام فرمانروای وقت غرجستان تالیف کرد . (41)

افزون بر وی، از مرثیه سرایان و سخنوران معروفی که در دوره تیموریان به نشر عزاداری امام حسین علیه السلام پرداختند، به افرادی همچون سید ابوالحسن کربلایی، حیدرعلی مداح، سید علی (واحد العین) و دیگران می توان اشاره کرد که در مساجد مختلف، نمازهای جمعه، مجامع عمومی، مدارس علمیه و حتی چهارراه ها و پل ها به مناقب اهل بیت علیهم السلام و مصایب آنان اشتغال داشتند . ایشان گاهی در مراسم رسمی نماز جمعه راه یافته، حتی در مواردی در خطبه های جمعه به جای خلفا، اسمای ائمه اطهار علیهم السلام را جایگزین نمودند و از سلاطین تیموری نیز به طور علنی رسمیت این شیوه را تقاضا می کردند . (42)

منقبت خوانی و مداحی: در دوران تیموریان حرکت مردم برای شناسایی اهل بیت پیامبر علیهم السلام و توسل و تقرب بدان خاندان از راه های گوناگون و به شیوه های متفاوت شتاب فوق العاده یافت . یکی از این شیوه ها، ذکر مناقب و فضایل اهل بیت علیهم السلام و بیان ابعاد شخصیتی و منزلت دینی و معنوی و نیز گزارش هنری و ادبی کارنامه و فعالیت های آنان بود، که بدان منقبت خوانی و مداحی گفته می شود . این مهم معمولا به زبان شعر و گاهی در قالب قصه و به زبان نثر بیان می گردید . اگرچه ورود مناقب در شعر فارسی در قرن هشتم صورت گرفت، اما در قرن نهم توسعه همه جانبه یافته و شکوفا گردید . (43)

برخلاف مرثیه سرایی، به ویژه روضه خوانی که عمدتا در ماه محرم و ایام عاشورا برگزار می شد، منقبت خوانی نه زمان ویژه می طلبید و نه مکان مشخص و محفل آماده، بلکه میادین عمومی، مساجد، بازار، مدارس و ... محل حضور مداحان و هنرنمایی آنان تلقی می گردید . منقبت خوانی و مداحی که از سال ها پیش از به قدرت رسیدن تیموریان پا به عرصه اجتماعی و حیات دینی مردم گذاشته بود، در عصر این خاندان شتاب فوق العاده یافت، به گونه ای که شهر هرات، که عمدتا سنی مذهب بود و به عنوان مهم ترین شهر و پایتخت آنان به حساب می آمد، تقریبا همه روزه شاهد برگزاری مجلس و یا مجالس منقبت خوانی و مداحی از سوی منقبت خوانان و مداحان بود . در این محافل، اهل سنت و شیعیان با توجه به فرصت و شرایط شرکت می کردند .

مداحان و منقبت خوانان معروف هرچند شیعه بودند، اما مخاطبان آنان بیشتر اهل سنت بودند . هرچند گاهی برخی از این مداحان در حین اجرای برنامه لب به سب خلفا می گشودند، که موجب رنجش بعضی از اهل سنت و اعتراض آنان می گردید، اما در مجموع مردم از اقشار مختلف و مذاهب گوناگون در اطراف آنان جمع می شدند و به اشعار و گفتار آنان گوش فرامی دادند .

درخواست ایراد خطبه به نام دوازه امام علیهم السلام: مجموعه فعالیت هایی که در قالب عزاداری، منقبت خوانی و مداحی، خطابه و سرایش شعر با محوریت اهل بیت علیهم السلام و بازگویی ابعاد فضایل و مصایب خاندان پیامبر، به ویژه امام حسین علیه السلام، در قلمرو تیموریان انجام گرفت، تا آنجا پیش رفت که آخرین سلطان تیموری، لقب حسینی برای خود برگزید و برای اهل بیت، سادات و مراقد علویان، به ویژه حرم امام رضا علیه السلام، منزلت و جایگاهی تاریخی و بی سابقه پذیرا گردید . مداحان و سخنوران شیعه که زمینه را مناسب دیدند، خواستار تغییر خطبه های نمازهای جمعه و سخنرانی ها و آوردن اسامی ائمه اطهار علیهم السلام به جای خلفا گردیدند: «چون حضرت پادشاه خلافت پناه ابوالغازی سلطان حسین میرزا بر سریر سلطنت خراسان تمکن یافت ... جمعی از جاهلان شیعه و باطلان رفضه به مظنه آن که چون اشعار بلاغت شعار آن حضرت "حسینی" تخلص دارد، شاید میلی به جانب عقیده باطله ایشان باشد و مذهب سنیه سنت و جماعت مطعون خواهد ماند، غلوی عظیم کردند و سعایت بسیار نمودند که بر منابر اسلام خطبه به نام دوازده امام خوانند و اسامی خلفای راشدین را مطرود سازند .» (44)

این گزارش به خوبی نیروی بی سابقه مردمی و توانایی سیاسی و اجتماعی مداحان، سخنوران و مرثیه سرایان را نشان می دهد . این جماعت که در زمانی به گونه مخفیانه در منازل خود هم قادر به عزاداری نبودند، در اواخر عهد تیموریان منبر مصلی را سکوی خطابه و فعالیت فرهنگی خود قرار دادند و از حدود متعارف عزاداری و بیان مناقب پا را فراتر نهاده، مسائل گوناگون دیگر را طرح نمودند .

نورالدین عبدالرحمان جامی (889 - 817 ق)

عبدالرحمن جامی نسبت به اهل بیت پیامبر از جمله منقبت امام حسین علیه السلام و عزاداری و زیارت آن حضرت از هیچ کوششی فروگذار نکرد و آن را منافی پیروی خویش از اهل سنت و مذهب جماعت نمی دانست . جامی در سال های آخر عمر به عتبات عالیات شتافت و برای زیارت مرقد امام حسین علیه السلام به کربلا رفت . وی داستان این زیارت را این گونه سروده است:

کردم زدیده پای سوی مشهد حسین

هست این سفر به مذهب عشاق فرض عین

خدام مرقدش به سرم گر نهند پای

حقا که بگذرد سرم از فرق فرقدین

کعبه به گرد روضه او می کند طواف

رکب الحجیج این تروجون این این

از قاف تا به قاف پراست از کرامتش

آن به که حیله جوی کند ترک کید و شین

آن را که بر عذار بود جعد مشکبار

از موی مستعار چه حاجت به زیب و زین

جامی گدای حضرت او باش تا شود

با راحت وصال مبدل عذاب بین

می ران زدیده سیل که در مشرب کریم

باشد قضای حاجت سائل ادای دین . (45)

دربار تیموری و مراسم عزاداری

برابر اسناد موجود، مراسم عزاداری از همان آغاز سلطنت، به ویژه در زمان یکی از مهم ترین آنان شاهرخ میرزا (850 - 810 ق)، به دربار سلاطین تیموری سنی مذهب راه یافت . شاهرخ میرزا و اسلاف وی افزون بر استماع سخنان سخنوران معروف همچون شاه نعمت الله ولی کرمانی (827 - 730 ق)، قاسم الوزر تبریزی (م 835)، سیدمحمد نوربخش (869 - 795 ق) و فرزندش سید قاسم فیض بخش (م 981) و دیگران و شرکت در جلسات سخنرانی، وعظ و مرثیه خوانی آنان، مجالسی را به طور اختصاصی تشکیل داده و به عزاداری می پرداختند . شاهرخ میرزا در مجلس سوگواری فرزندش بایسنقر میرزا، از مورخان، سخنوران و شاعران خواست در آن شرکت جسته، مرثیه خوانی نمایند: «و آن حضرت [شاهرخ میرزا] مدت چهل روز بر مسند خلافت و مقر سلطنت می نشست و مشاهیر ایران و توران و اعاظم ربع مسکون و مهتران خراسان بر درگاه همایون جمع بودند . هر روز یکی دو شاعر ماهر، مرثیه ها به موقف عرض و محمل آن ها می رسانیدند . از آن جمله مولانا سیف الدین نقاش اصفهانی که "واحدی" تخلص می کردی، مرثیه نیکو گفته است و مرثیه این است:

... چندان که چرخ گشت به دوران روزگار

نقش وفا نیافت بر ایوان روزگار

گر او برفت شاه جهان باد در امان

گر گوهری شکست بماند به بحر کان

سلطان معین دولت و دین شاهرخ که باد

با تخت ملک و با دل فرخنده جاودان

یا رب به حق حرمت اولاد فاطمه

صبری بده به بیگم غمگین ناتوان

بی او نماند در تن پاکش حیات هیچ

مشکل بود حیات کسی را که نیست جان ...» (46)

پیش از شاهرخ میرزا، امیر تیمور خود هنگام تاجگذاری، سادات را به عنوان «اهل بیت » دعوت کرد و به گفته کامل مصطفی الشیبی «در بلخ به سال 771 چهار علوی وی را بر تخت نشاندند .» ، (47) اما مطابق گزارش روضة الصفا، آیه ذوی القربی و حدیث ثقلین متابعت گردد . (48) در جریان فتح شهر حلب نیز عالمان، قاضیان و سایر اهالی آن شهر را جمع نمود و سؤال همیشگی خود را از آنان کرد که مهم ترین فراز آن، برتری امام علی علیه السلام بر معاویه و ظالم بودن او و فاسق بودن یزید می باشد و هنگامی که از آنان شنید که «همه آنان مجتهد بوده اند، تیمور سخت برآشفت و گفت: علی بر حق و معاویه ظالم و یزید فاسق بود . شما مردم حلب نیز پیروی اهل دمشق کردید و آنان یزیدی و کشندگان امام حسین علیه السلام هستند .» (49)

پرسش های مختلف تیمور در مورد خاندان رسالت و حادثه کربلا و اظهار اندوه نسبت به امام حسین علیه السلام و نفرت همیشگی از یزید، ابن خلدون را بر این داشت تا پس از ملاقات با وی در سال 803 در دمشق، تصریح کند که برخی مردم بر این باورند که تیمور رافضی است: «این تیمور شاهی است در میان شاهان و فراعنه . بعضی خیال می کنند که او یک نفر دانشمند است، در حالی که برخی دیگر معتقدند که او یک نفر رافضی است; چون آن ها دیده اند که او بر اهل بیت پیامبر ارجحیت قایل است .» (50)

رویکرد هواداری از امام حسین علیه السلام و قیام کربلا و مخالفت با یزید و لعن وی در تمام دوره تیموریان رو به شدت بود و علمای مناطق گوناگون، به ویژه ماوراءالنهر که بیشتر در معرض هواداری یزید و یا توجیه جنایت وی در کربلا بودند، در محضر سلاطین مجبور بر اعلام نفرت و انزجار و فرستادن لعن بر یزید بودند . (51)

احترام به سادات و علویان و زیارت مرقد مطهر امام هشتم علی بن موسی الرضا علیه السلام به طور کم نظیر و با اخلاص در حیات سیاسی و دینی آنان به چشم می خورد و تشویق شاعران به منقبت سرایی و مرثیه محوری نیز از سوی آنان روزافزون بود . حجم ادبیات رثایی و عاشورایی و به طور کلی، اهل بیت محور در این دوره، دلیلی بر نفوذ گسترده و عمیق مرثیه خوانی و عزاداری در میان این سلسله سنی مذهب و سایر اهل سنت در این زمان است .

تیموریان در کردار و گفتار تاکید می نمودند که اعزار اهل بیت علیهم السلام و تفضیل خاندان پیامبر بر دیگران بیت الغزل مسلمانی و دینداری است و ربطی به تشیع و تسنن ندارد . از این رو، در مصیبت دودمان رسالت محزون بودن و نسبت به شادی آنان سرور داشتن را لازمه دینداری می دانستند; چنان که یکی از سلاطین آنان به نام ابوالقاسم بابر (861 - 852 ق) سکه به اسم دوازده امام علیهم السلام زد و آن را منافی پیروی اش از مذهب تسن و ابوحنیفه نمی دانست .

میرزا ابوالقاسم بابر «روزی با خواص و مقربان نشسته بود و تنگی [زر و سیم مسکوک] در دست دریا عطا گرفته بود و نوشته آن را خوانده، فرمود: دوازده امام است . یکی از حضار گفت: در کدام زمان بوده باشد؟ میرزا گفت: به نام من است . همان شخص گفت: هرجا شما را نوعی اعتقاد دارند . آن پادشاه نیک اعتقاد گفت: هرکس هر نوع اعتقاد دارد گو می دارد، من بر طریق سنت و جماعت ثابتم و مذهب امام اعظم ابوحنیفه دارم .» (52)

عزاداری اهل سنت پس از تیموریان (از قرن یازدهم تاکنون)

از سال 911 ق به بعد، جهان اسلام به تدریج به مناطق مختلف و حوزه های متعدد سیاسی تقسیم گردید و هر قسمتی حکومت مستقل و امپراتوری جداگانه ای را تشکیل داده، بر بخشی از میراث تیموریان، سلسله ای عمدتا ترک تبار به حکمروایی پرداخت . سلسله صفویه بر قسمت غرب امپراتوری تیموریان با رهبری شاه اسماعیل صفوی دست یافت . خاندان عثمانی بر آسیای صغیر، سپس سرزمین های عربی و افریقایی تسلط یافتند و دودمان ازبک شیبانیان ماوراءالنهر و شمال افغانستان را تحت حاکمیت درآوردند و سرانجام، شاخه ای از تیموریان تحت عنوان بابریان یا تیموریان گورکانی یا گورکانیان بر قسمتی از افغانستان و شبه قاره دست یافته، حکومت پرقدرت و بزرگی را در آن بخش جهان بنیان نهادند .

با همه خصومت برخی از اهل سنت با شیعیان، که به ویژه پس از برآمدن سلسله صفویه در ایران در برخی از مناطق، بخصوص در شمال و غرب ایران به گونه بی سابقه و گاه خطرناکی تقویت گردیده بود، عزاداری برای امام حسین علیه السلام در میان اهل سنت ادامه یافت و شاعران، به ویژه عارفان اهل سنت، بخشی از تلاش های ادبی، عرفانی و اجتماعی خود را در این مقوله بذل نمودند و انقلاب عظیم کربلا و قیام ماندگار امام حسین نه تنها در میان اهل سنت، بلکه در اندیشه و خامه برخی متفکران غیر مسلمان نیز راه یافت و در شعاع بیشتر و جهانی به پالایش عواطف و هدایت افکار و باورها پیش رفت .

آسیای میانه و عزاداری سیدالشهدا

در قرن دهم، ماوراءالنهر (آسیای میانه) به دست شیبانیان افتاد . این سلسله ازبک که نسبت به تشیع و شیعیان نگاه مثبت و سازنده نداشت، تلاش کرد تا از تمایل روز افزون مردم به اهل بیت علیهم السلام بکاهد . شیبک خان ازبک که مؤسس این سلسله به شمار می رود، نمونه بارز این تعصب بود . هنگامی که او برای فتح هرات در راس لشکری از ازبکان و سایر جنگجویان خود به دروازه آن شهر رسید، «اکابر شهل مثل امیر جمال الدین محدث و امیر غیاث الدین محمدبن امیر یوسف و شیخ الاسلام هراتی به استقبال شتافتند، در کهدستان با "خان" ملاقات نموده، متوجه شهر شدند، یساولدن پیش می آمدند و می گفتند: «مگویید الله و محمد و علی یارت باد; بگویید الله و محمد و چهار یار یارت باد . " (53)

با توجه به قراین مزبور و سایر گزارش ها، تردیدی در خصومت وی با برگزاری برخی مراسم مرسوم در هرات باقی نمی ماند . با این همه، عرفای بزرگ اهل سنت که از آن دیار سر برآوردند و یا در آنجا باقی ماندند، امام حسین علیه السلام را به عنوان نقطه پرکار عشق و رمز تداوم حیات اسلام می دانستند .

یکی از اموری که بر تداوم علاقه مردم آن سامان به امام حسین علیه السلام و تداوم ذکر و عزاداری در آنجا حکایت دارد، رواج فراوان کتاب روضة الشهداء در آن مناطق و نواحی بود و همین اقبال مردمی موجب گردید تا این کتاب به زبان ازبکی برگردان شود و ترجمه متعدد آن به ترکی نیز نشانه دیگری بر این نکته است که افزون بر شیعیان ترک تبار ایران، ترک های آسیای میانه و مناطق دیگر به آن اثر و مراسم عزاداری اقبال داشته اند; زیرا روضة الشهدا که در سال 908 ق پدید آمد، در قرن دهم و قرون بعدی «چندین بار به ترکی ترجمه شده است با نام های سعادت نامه در نیمه های قرن دهم; حدیقة السعداء از شاعر برجسته فضولی بغدادی که همراه با اصلاحات و افزودگی ها انجام شده است . این حدیقه مکرر چاپ شده است . شهدا نامه نیز روایت منظوم ترکی روضة الشهداء است . ترجمه ترکی آسیای میانه ای آن نیز از شاعری که تخلص وی صابر است انجام شده و نسخه های فراوانی از آن در تاشکند و جاهای دیگر موجود است ...» (54)

عزاداری در شبه قاره و جنوب شرق آسیا

علمای اهل سنت به ترجمه مقاتل فارسی و نشر آن اکتفا نکردند . یکی از دانشمندان اهل سنت و از پیروان ابوحنیفه، در سال 1161 ق دست به تالیف مقتل سیدالشهدا زد و آن را قرة العین فی البکاء علی الحسین نامید و در آن ضمن بیان مصایب آن رسول، به ویژه حادثه جانگداز عاشورا، درصدد برآمد تا این نکته را اثبات نماید که برپایی عزاداری و مصیبت داری مختص شیعیان نیست; اهل سنت هم بر آن امام اشک می ریزند . وی ثواب عزاداری برای امام حسین را مورد تاکید قرار داده است .

عزاداری سیدالشهدا در نقاط مختلف شبه قاره انجام می گیرد . شیعیان و اهل سنت هند در شهرهای کویته، لاهور، کراچی، پاراچنار، حیدرآباد، لکنهو، دهلی، دکن و سایر شهرها و روستاهای مسلمان نشین به سوگواری، تهیه نذورات و اطعام می پردازند . شاعران فارسی زبان، که از آسیای میانه، افغانستان و ایران در دوره تیموریان هند به آن سرزمین مهاجرت نموده بودند، عاشورا و سوگواری آن را زنده نگه داشته اند . در برخی مناطق شبه قاره نه تنها اهل سنت، بلکه هندوان و سایر فرقه های غیر مسلمان نیز در مراسم عاشورا و عزاداری دهه نخست محرم شرکت می کنند . با حلول ماه محرم، مردم لباس سیاه و عزا می پوشند و لذایذ و سرور را ترک می کنند، به مساکین و فقرا به اندازه توان غذا و روزانه به طور رایگان به مردم آب سرد و شربت می دهند، به یاد شهدای کربلا مرقدها و مزاراتی را برای عزاداری و خواندن زیارت نامه می سازند، روضه خوانان، مصایب امام حسین علیه السلام را به زبان فارسی، اردو و سایر زبان های محلی می خوانند و مردم اشک می ریزند و سینه می زنند . عزاداری ها عمدتا در حسینیه ها، تکایا و امام بار [گا] ه ها برگزار می گردد و هر یک از روزهای مختلف دهه نخست محرم به بیان مصیبت خاص و ذکر حادثه خاص انقلاب کربلا اختصاص دارد .

پس از تجزیه شبه قاره به سه کشور هندوستان، پاکستان و بنگلادش، عزادری در هر سه کشور ادامه یافت، هرچند در بنگلادش تعداد اندکی شیعه زندگی می کند، اما سوگواری برای امام حسین علیه السلام در میان اهل سنت به صورت اطعام مردم در این روز و تکریم اهل بیت علیهم السلام وجود دارد . در کشور هندوستان با آنکه مسلمانان، به ویژه هواداران اهل بیت علیهم السلام در اقلیت اند و نظام حکومتی هم از دیانت به طور رسمی جداست، روز عاشورا به عنوان تعطیل رسمی می باشد . (55)

گفتار رهبران استقلال شبه قاره نیز به خوبی نشان می دهد که پیام امام حسین و فلسفه شهادت آن حضرت نه تنها به گوش اهل سنت، بلکه هندوان نیز رسیده است . مهاتما گاندی، رهبر استقلال هند، می گفت: «من برای مردم هند چیز تازه نیاورده ام، فقط نتیجه ای را که از مطالب و تحقیقاتم درباره تاریخ زندگی قهرمان کربلا به دست آورده بودم، ارمغان ملت هند کردم; اگر بخواهیم هند را نجات دهیم، واجب است همان راهی را بپیماییم که حسین بن علی پیمود . (56) جواهر لعل نهرو، نخستین رهبر هندوستان پس از استقلال، نیز شهادت امام حسین و خانواده اش را فاجعه ای ذکر کرده است که هر سال در ماه محرم از طرف مسلمانان، بخصوص شیعیان تجدید می گردد و به خاطر آن سوگواری برپا می شود . (57)

پورشوتاملاس، از رهبران هندوان که زمانی ریاست کنگره ملی هندوستان را به عهده داشت، تصریح می کند: «من اهمیت برپا داشتن این خاطره بزرگ تاریخی را می دانم . این فداکاری های عالی از قبیل شهادت امام حسین علیه السلام سطح فکر بشریت را ارتقا بخشیده است و خاطره آن شایسته است همیشه باقی بماند و یاداوری شود .» (58)

در پاکستان، علی رغم تلاش های متنوع و گسترده وهابیت، که به طورمستقیم در قالب «سپاه صحابه » سازمان یافته، عزاداری امام حسین وسوگواری اباعبدالله در میان اهل سنت پابرجاوفراگیر می باشد .

از میان رهبران اهل سنت، مصلح بزرگ اسلامی علامه محمد اقبال لاهوری (1353 - 1289 ق) بیش از دیگران به اهمیت زنده نگه داشتن محرم و عزاداری امام حسین اهتمام ورزید و این موضوع را با قلم و شعر مورد تاکید قرار داد . او در جای جای دیوان شعرخود از امام حسین علیه السلام و عشق او به حقیقت و لزوم پیروی از آن حضرت و آموزش آزادی و آزادگی از قیام وی یاد می کند و سرانجام خود تصریح می کند نه تنها آزادی بلکه:

رمز قرآن از حسین آموختیم

زآتش او شعله ها اندوختیم .

اهل سنت افغانستان و عزاداری حسینی

خراسان پس از سقوط تیموریان عملا به سه بخش تقسیم شد: قسمت شمال آن مدتی در دست شیبانیان بود، بخش شرق آن به تدریج تحت تصرف ظهیرالدین بابر میرزا از نوادگان تیمور افتاد و منطقه غرب آن در دست صفویان قرار گرفت .

اسناد تاریخی حکایت از آن دارد که در شهرهای عمدتا سنی نشین خراسان و نواحی مختلف آن، با همه فشارهای توام با تعصب و ستم که شیبانیان بر ضد فرهنگ اهل بیت علیهم السلام ایجاد کردند، مردم همانند گذشته به اهل بیت پیامبر علیهم السلام وفادار ماندند و در ابعاد ادبی، تاریخی و آیینی، عاشورا را فراموش نکردند; چنان که بعضی از شعایر مشابه آن مانند گرامیداشت پانزده شعبان و شب برات و بیست و هشتم صفر در میان اهل سنت از اهمیت خاص برخوردار بود . (59)

وجود بقعه مبارکه ای در شمال افغانستان و ناحیه بلخ به نام مرقد امام علی بن ابی طالب، که در میان اهل سنت به نام روضه شاه ولایت معروف است و در قرن نهم و عصر تیموریان شناسایی و بازسازی گردید، در طی قرون اخیر با همه فراز و فرودهای فرهنگی، سیاسی و جنگ های شاهزادگان و تجاوزات خارجی، به عنوان کانون توجه به اهل بیت علیهم السلام و محل ذکر فضایل و مصایب خاندان رسالت عمل کرده است و زایران آن عمدتا اهل سنت بوده اند که به مناسبت های گوناگون به سوی آن روی می آوردند و با زیارت و دعا در آنجا کسب معنویت کرده اند . همچنین وجود تکایا و حسینیه ها در شهر کابل به نام ازبکان نشانگر ارتباط این قوم سنی مذهب افغانستان با اهل بیت و عزاداری امام حسین است . (60)

به جز امیر عبدالرحمان بدنام که به مدت سه سال (1883 - 1880 م) به قتل عام هزاره ها و سایر شیعیان پرداخت و تکایا و حسینیه های آنان را تخریب و هر نوع عزاداری را ممنوع و بدعت اعلام کرد، سایر سلاطین افغانستان نسبت به عزاداری و منقبت خوانی شیعیان مخالفت نورزیده اند و از دوران سلطنت امیر امان الله خان (1308 - 1298 ش) به بعد اسناد موجود تاریخی حکایت از حضور شاه و اعوان وی در عزاداری شیعیان کابل در روز عاشورا و یا تمام دهه محرم هر سال دارد . (61)

برخی علما و عرفا و ادیبان اهل سنت در سده های اخیر نیز تلاش های ارزنده ای در نشر معارف اهل بیت علیهم السلام داشته اند; از جمله فیض محمد کاتب (م 1308 ش)، آیت الله عزیزالله غزنوی و دیگران که در نشر معارف اهل بیت رسول خدا و شناسایی انقلاب حسینی نقش ارزشمندی را ایفا کرده اند . شماری از دانشمندان اهل سنت در مدارس علمای شیعه درس می خواندند و در مجالس عزاداری و منقبت خوانی آنان نیز شرکت می نمودند .

تاریخ افغانستان گواهی می دهد هرگاه دخالت های بیگانگان در تفرقه مذهبی وجود نداشته است و حاکمان دخالت سوء نکرده اند، اهل سنت و شیعیان در عمل به عقایدشان مشکلی نداشته اند و در مواردی حتی بعضی از عالمان اهل سنت از اموال شخصی خویش زمین و یا ساختمان تکیه خانه برای عزاداری حسینی به شیعیان بخشیده اند . (62)

در شرق افغانستان، که عمدتا مرکز اهل سنت و جماعت می باشد، هرگاه دولت آزادی نسبی به مردم داده و زمینه مساعد فراهم شده است، به عزاداری امام حسین پرداخته اند . از جمله این مراسم، مجالسی است که در شهر جلال آباد، مرکز ولایت ننگرهار برگزار می شد:

«جلال آباد (شهری در مشرق افغانستان که اکثرا سنی نشین و از مراکز مهم مردم شریف پشتو زبان است)، مردم شریف آنجا در ایام عاشورا مجلس بسیار باشکوه برپا می کردند . از سال های 1347 به بعد تا چندین سال قبل از حمله کمونیست ها (1357 ش) این مراسم ادامه داشت و از تمام ولایت های شرقی برادران محترم، اعم از علما (شخصیت های مهم سیاسی مانند عبدالغفار خان)، دارالحفاظ و دانشجویان و محصلین و صاحب منصبان ملکی و تمام مردم فرهنگ دوست و وحدت خواه در آنجا حاضر بودند ... جمعیت خیلی زیاد ... اکثرا از اهل سنت بودند ...» (63)

در کابل، مزاری که به عنوان زیارتگاه سخی یاد می شود، مردم اعم از شیعه و سنی در مناسبت های مختلف به زیارت آن جمع می شوند و در ایام عید نوروز تجمع مردم بیش از سایر اوقات است و «علت آن، این است که بین مردم افغانستان مشهور است که سخی شاه اولیا حضرت علی کرم الله وجهه در روز نوروز بر تخت خلافت نشسته است و لذا مردم افغانستان روز نوروز را به این مناسبت مبارک دانسته و آن را عید می گیرند ...» (64)

در شهر مزار شریف نیز همه ساله شمار فراوان مردم، که بیشتر از اهل سنت می باشند، در ایام نوروز و آغاز سال نو خورشیدی تجمع می کنند و با برداشتن پرچم روضه و مزار منسوب به امام علی حلول سال جدید را آغاز می کنند .

در کنار توجه اهل سنت افغانستان به فضایل اهل بیت رسول خدا علیهم السلام باید از منقبت خوانی در میان آنان یاد کرد . آنچه به طور شفاهی از دو سده اخیر تاریخ ادبی و اجتماعی افغانستان نقل می شود، رواج گسترده منقبت خوانی و مداحی در میان شیعیان و گسترش آن در میان اهل سنت آن کشور حکایت دارد . مداحان، که عمدتا به سادات هزاره تعلق داشتند، در میان اهل سنت در فصول مختلف و سراسر سال، بخصوص زمستان ها، به مساجد روستاهای مختلف می رفتند و با آداب و شیوه ویژه به بیان مناقب پیامبر و اهل بیت آن حضرت می پرداختند .

یکی از مراسم قدیمی برای نشر فضایل اهل بیت و مصایب آنان، خواندن حمله حیدری بوده است . از قرن دوازدهم که این اثر چاپ و وارد افغانستان گردید، جای شاهنامه خوانی و حافظخوانی مرسوم را گرفت و مردم سنی مذهب در مناطق مختلف از جمله شهر غزنی و کابل و قندهار هنگام بیکاری، به ویژه زمستان ها، به خواندن آن مشغول می شدند . گاهی با توجه به مذمت موسیقی و خواندن ترانه های محلی از سوی علما و یا منع آنان، مردم در محافل عروسی و مسابقات تیراندازی و جشن تولد فرزند و غیره نیز به خواندن فرازهایی از حمله حیدری اقدام می نمودند .

عزاداری کردهای سنی مذهب

از اقوام معدودی که پس از روی کار آمدن صفویه در قرن دهم، بر مذهب خود باقی ماندند، قوم کرد می باشد که امروز در استان های غربی ایران و عمدتا در کردستان، سکونت دارند . این قوم که دارای اکثریت اهل سنت می باشد، در شمال ایران، شرق ترکیه و شمال سوریه نیز جمعیت قابل توجهی از کشورهای یادشده را تشکیل می دهد .

اکراد دارای مذاهب گوناگون می باشند و شمار اندکی از آنان شیعه و بیشترشان پیرو تسنن و مذهب شافعی بوده و به زبان کردی سخن می گویند، که لهجه ای از تبار فارسی به حساب می آید . شمار بسیاری از سادات حسینی و حسنی در میان کردها زندگی می کنند که رابطه خودش را با اهل بیت پیامبر از جمله امام حسین علیه السلام قطع نکرده اند و علی رغم داشتن مذهب تسنن به عاشورا و سوگواری در محرم وفادار مانده اند .

کردها، به ویژه در کردستان، با آغاز ماه محرم به احترام امام حسین علیه السلام، مجالس عروسی و مراسم جشن را تعطیل می کنند . زنان کرد از اول تا پایان محرم، سرمه به چشم نمی زنند و در شهر سنندج (مرکز کردستان) مردم در شب عاشورا به مقبره امام زاده پیر عمر می روند و تا پاسی از شب با روشن کردن شمع به دعا و ذکر می پردازند . برخی کردها در ماه محرم به نذر و نوشتن شکایات به حضرت ابوالفضل و توسل به آن حضرت اشتغال دارند .

ادبیات مردم کرد نیز آیینه دلدادگی آنان به اهل بیت رسول خدا صلی الله علیه و آله و یاداور ریشه داشتن محبت این خاندان از جمله عزاداری برای امام حسین علیه السلام در میان آنان است . یکی از شاعران دلسوخته اهل بیت علیهم السلام رضا طالبانی کرکوکی است که برای سیدالشهداء چنین سوگ سروده ای به جای گذاشته است:

لافت از عشق حسین است و سرت بر گردن است

عشق بازی سر به میدان وفا افکندن است

گر هوا خواه حسینی ترک سر کن چون حسین

شرط این میدان به خون خویش بازی کردن است

از حریم کعبه کمتر نیست دشت کربلا

صد شرف دارد بر آن وادی که گویند ایمن است ... (65)

مولوی تایجوزی نیز با همه باوری که نسبت به خلافت خلفای راشدین دارد، آن را با محبت اهل بیت علیهم السلام برابر ندانسته و دلگیری و اندوه خود را از اینکه خلافت به حضرت علی در آغاز سپرده نشد، این گونه بیان می کند:

و زآن سوی وطن هجرت نمودم

خلافت از علی دانسته بودم ...

به تاثیر محمد میر اکمل

خلافت چون به عثمان شد محول

دل خویشان ما را پر زخون کرد

به خویشاوند خود نعمت فزون کرد . (66)

قصاید و سروده های مزبور بخشی از ناله ها و عزاسروده های مردم اهل سنت کرد برای اهل بیت پیامبر علیهم السلام و ابراز ارادت به خاندان پاک رسالت می باشد . این سروده ها مانند سروده های شاعران سایر نقاط جهان اسلام، نشانگر عزاداری مکتوب نخبگان اهل سنت مناطق مزبور از سویی و داشتن زمینه و پیشینه مردمی از سوی دیگر می باشد و نشان می دهد که مردم کرد سنی مذهب دارای چنین گفتار و رفتار بوده اند . (67)

عزاداری در قلمرو عثمانی

خلافت عثمانی که پیش از ظهور تیمور لنگ (807 - 782) در آسیای صغیر (ترکیه فعلی) استقرار یافته بود، پس از تحمل ضربات اولیه از تیمور، با مشکل چندانی مواجه نشد . پس از مرگ تیمور، بخصوص در اواخر عهد تیموریان، از جهات مختلف توسعه یافت و در قرن یازدهم هجری همه کشورهای عربی، بالکان تا اتریش و کشورهای اسلامی شمال افریقا را تصرف نموده، حکومت سلاجقه روم را تحت عنوان خلافت اسلامی در بخش بزرگ جهان اسلام برپا داشت .

همان گونه که اشاره شد، کردهای اهل سنت در تکریم شهادت امام حسین و عزاداری عاشورای حسینی سابقه طولانی و غنی دارند . به دلیل آنکه کردها عمدتا در قلمرو عثمانی (اعم از عراق، سوریه و ترکیه فعلی) می زیستند، بررسی عزاداری آن ها در واقع عزاداری اهل سنت را در برخی از نقاط قلمرو عثمانی نشان می دهد; چنان که این مطلب عزاداری اهل سنت را در امپراتوری صفویه نیز به نمایش می گذارد . گزارشی دیگر از عراق نشان می دهد اهل سنت در مراسم عزاداری امام حسین علیه السلام از دوره های قدیم شرکت می جسته اند; از جمله درباره شهر ناصریه عراق آمده است: «مردم ناصریه در مجالس عزاداری شیعیان مشارکت می کنند و در تشکیل هیات های عزاداری آنان سهم می گیرند و چه بسا برخی از مردم اهل سنت ناصریه خود هیات مخصوص به خود تشکیل داده، دسته بیرون می آورند ...» (68)

در حلب، از شهرهای سوریه، مزاری است که از آن به نام «مشهد الحسین » یاد می شود و مردم برای آن اوقافی اختصاص داده اند که از بخشی از آن در روزهای عاشورا نذورات انجام گرفته، مردم اطعام می شوند . (69)

در مناطق سنی نشین کشورهای خلیج فارس و سایر کشورهای عربی، بخصوص اردن و فلسطین، مردم هرچند عزاداری محرم و عاشورا را به روش شیعیان عراق، لبنان و بحرین انجام نمی دهند، اما در روز عاشورا به پختن غذاهای مخصوص و اطعام دیگران پرداخته، از جشن و سرور پرهیز می کنند و هر از چندگاه شمار اندک اهل سنت، که در جوار مساجد و یا تکایا و حسینیه های اهل تشیع زندگی می کنند، در مراسم عزاداری آنان شرکت می نمایند .

یکی از فرقه های تصوف اهل سنت در قلمرو عثمانی، که در آسیای صغیر و بالکان به خاندان پیامبر بیش از سایر فرقه ها و مردم اهل سنت، ارادت می ورزند، فرقه بکتاشیه است . پیروان این فرقه علی رغم مبارزات کمال مصطفی آتاترک (پدر ترکیه جدید) بر ضد مذهب و سکولار نمودن جامعه ترکیه، از هر فرصت مناسب برای اظهار ارادت و توسل به اهل بیت علیهم السلام از جمله عزاداری برای امام حسین علیه السلام استفاده می کنند و مجالسی را مخفیانه در منازل خود برگزار می نمایند . آنان روابطشان را با عتبات مشرفه عراق و ایران نیز حفظ نموده، با فراهم شدن کمترین زمینه به زیارت مشاهد مشرفه می شتابند . (70)

از شاعران بکتاشی مطالب و اشعاری بر جای مانده است که به روشنی تاثر آنان را از حادثه عاشورا و باورشان را نسبت به اهل بیت علیهم السلام به ویژه امام حسین علیه السلام نشان می دهد .

شمال افریقا

در مصر و سایر نقاط شمال افریقا با سقوط دولت فاطمیان و دستور ایوبیان مبنی بر منع تعزیه داری عاشورا و یا حتی جشن گرفتن، عزاداری مردم در روز عاشورای هر سال فراموش نشد و مردم اهل سنت نیز همچون شیعیان، مقام راس الحسین، و سیده زینب را به عنوان مرکز تجمعشان برای یاد امام حسین و ذکر فضایل و مصایب اهل بیت علیهم السلام انتخاب می کردند و از مناطق دور و نزدیک بدان نقاط سرازیر می شدند . در قرن دهم از جمله آثاری که حکایت از تاثر روحی اهل سنت مصر، به ویژه عالمان بزرگ آن دارد، آثار سیوطی، به ویژه تاریخ الخلفا می باشد . سیوطی (م 911) که همزمان با سقوط تیموریان از دنیا رفته است، در اثر یاد شده هنگام بیان حادثه عاشورا تصریح می کند که قلب من تحمل یاداوری جزئیات فاجعه کربلا را ندارد . آن گاه به آثار خارق العاده شهادت امام حسین علیه السلام و جنایت یزید در حق آل رسول می پردازد و موارد گوناگون را درباره معجزات شهادت امام حسین و نیز مقام رفیع امام حسین نزد پیامبر بزرگ اسلام را بیان می دارد . وی داستان انتقال اسارت بار اهل بیت علیهم السلام و بازماندگان شهدای کربلا را به کوفه و شام آورده، بسیاری از جنایات ابن زیاد و یزید و طرفداران آنان را در زمان حضور اهل بیت علیهم السلام در آن شهرها گزارش کرده و هرگونه اکرام اهل بیت علیهم السلام از سوی یزید را رد نموده است . (71)

یکی از نویسندگان مغرب (مراکش) درباره عظمت دهه اول محرم در آن کشور می نویسد: «در این ماه زندگی اجتماعی تغییر محسوسی می یابد و مردم آن بی تفاوتی و زندگی متعارف همیشگی را ندارند و بیشتر به محاسبه نفس و حیات دینی خود می پردازند . مردم منقلب هستند و به طور طبیعی آرایش و حتی خانه تکانی و فرش شستن را تجویز نمی کنند . ساز و آواز تقریبا قطع می شود و مردم لباس عزا بر تن می کنند .» (72)

مرحوم علامه سیدمحسن امین نیز که در سال 1321 ق به مصر سفر کرده است، وضعیت عزاداری مردم مصر و علاقه آنان به اهل بیت را همچون عراقی ها شمرده است . (73)

پی نوشت ها

1 - سبط ابن جوزی، تذکرة الخواص، تحقیق بحرالعلوم، تهران، نینوی، ص 250/مسند احمد، ج 4، ص 127و 126/ذخائر العقبی، ص 164و 146/تاریخ دمشق، ص 168 .

2 - تذکرة الخواص، ص 250/ابن حجر العسقلانی، تهذیب التهذیب، ج 2، بیروت، دارالفکر، ص 300/ابوبکر الهیثمی، مجمع الزواید، ج 9، بیروت، دارالکتاب العربی، 1402، ص 187 .

3 - محمدبن عبدالله الحاکم النیسابوری، المستدرک علی الصحیحین، ج 4، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1411، ص 440/احمدبن عبدالله الشافعی، ذخائر العقبی فی مناقب ذوی القربی، بیروت، دارالمعرفة، ص 8 - 147/ابوالقاسم سلیمان ابواحمد الطبری، المعجم الکبیر، ج 3، بیروت، داراحیاء التراث العربی، ص 109 .

4 - محمدبن عبدالله الحاکم النیسابوری، المستدرک علی الصحیحین، ج 5، بیروت، دارالکتب العلمیه، ص 165 .

5 - المستدرک علی الصحیحین، ج 4، ص 439/خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج 1، بیروت، ص 142/المعجم الکبیر، ج 3، ص 110/النعیم المقیم لعترة النباء العظیم، ص 102 .

6 - محمدبن عبدالواحد الموصلی، النعیم المقیم لعتره النباء العظیم، مناقب آل محمد، تحقیق العلامة السید علی عاشور، بیروت، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، 1424، ص 103 .

7و8 - تاریخ الطبری، ابوجعفر محمدبن جریر طبری، ج 5، تحقیق ابوالفضل ابراهیم، بیروت، درالتراث، ص 456/ص 455 .

9و10 - همان، ص 465 و 464/العقد الفرید، ج 4، ص 358 .

11 - همان، ص 467/آی قاتلان جاهل حسین شما را به عذاب و درد بشارت باد! همه اهالی آسمان و پیامبر و فرشتگان شما را نفرین می کنند . و قبل از این بر لسان ابن داود و موسی و آورنده انجیل (حضرت عیسی) مورد لعن قرار گرفته اید .

12 - علی بن موسی بن طاووس، اللهوف فی قتلی الطفوف، نجف، المطبعة الحیدریه، 1369 ق، ص 76 .

13 - ابوالفرج الاصفهانی، مقاتل الطالبین، قم، منشورات الشریف الرضی، 1416، ص 12 .

14 - ابن واضح یعقوبی، تاریخ یعقوبی، ج 2، بیروت، دارصادر، ص 326 .

15 - مسعودی، مروج الذهب و معادن الفضه، ج 3، بیروت، دارالکتب العلمیه، ص 213/ابوالفرج الاصفهانی، مقاتل الطالبین، نجف، حیدریه، ص 108/ابن اعثم، الفتوح، ج 4، بیروت، دارالکتب العلم .

16 - ابوالفرج اصفهانی، الاغانی، ج 20، بیروت، داراحیاء التراث العربی، بی تا، ص 148 .

17 - عبدالجلیل رازی قزوینی، النقض، به تصحیح میر جلال الدین حسینی (محدث) ارموی، ج 2، تهران، انجمن آثار ملی، 1358، ص 370 .

18 - النقض، ص 370 .

19 - تاریخ طبری، ج 5، ص 465 .

20 - جاحظ، البیان و التبیین، ج 1، بیروت، دارالکتب العلمیه، ص 179 .

21و22 - اسماعیل بن کثیر، البدایة و النهایة، ج 11، بیروت، مؤسسه التاریخ الاسلامی، ص 276، 286، 296، 302، 359، 381 .

23 - تقی الدین مقریزی، المواعظ و الاعتبار فی ذکر الخطط و الآثار، مصر، مؤسسه الفرقان للتراث الاسلامی، ص 18 - 314 .

24 - البدایة و النهایة، ج 12، ص 77 .

25و26 - نقض، ص 317/ص 114 .

27 - به نقل از سید عبدالعزیز الطباطبائی، معجم اعلام الشیعه، قم، مؤسسه آل البیت، 1417، ص 296 .

28 - ابن حجر العسقلانی، لسان المیزان، ج 5، ص 217/ر . ک: ذهبی، میزان الاعتدال .

29 - النقض، ص 3 - 371 .

30 - تذکرة الخواص، ص 290 .

31 - ابوالفرج ابن الجوزی، المنتظم فی التاریخ الملوک و الامم، تصحیح عبدالقادر عطاء، ج 5، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1412، ص 338 .

32 - احمد احمدی بیرجندی، اشک خون، ص 28و27 به نقل از مجله حوزه، ش 114 - 113، ص 357 .

33 - البدایة و النهایة، ج 13، ص 249 .

34 - عبدالرزاق سمرقندی، مطلع السعدین و مجمع البحرین، ج 2، لاهور، 1360 ق، ص 148/خواندمیر، حبیب السیر، ج 3، تهران، خیام، ص 618 و 624/ر . ک: تشیع در خراسان عهد تیموریان، نگارنده، مشهد، بنیاد پژوهش های اسلامی، ص 118 به بعد .

35 - دکتر کامل مصطفی شیسی، تشیع و تصوف، ترجمه علی رضا ذکاوتی قراگزلو، تهران، امیرکبیر، 1374، ص 26 .

36 - حسین الکاشفی، روضة الشهداء، ص 12 - 13 .

37 - تشیع و تصوف، ص 7 - 325 .

38 - آقابزرگ طهرانی، الذریعه الی تصانیف الشیعه، ج 11، بیروت، دارالاضواء، ص 295 .

39 - محمود واصفی، بدایع الوقایع، تصحیح الکساندر بلدرف، ج 2، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، ص 267 .

40 - تشیع و تصوف، ص 7 - 325/رسول جعفریان، مقالات تاریخی، دفتر اول، قم، دلیل، ص 4 - 203 .

41 - سام میرزا صفوی، تحفه سامی، تصحیح وحید دستگردی، تهران، ابن سینا، ص 68/تشیع در خراسان عهد تیموریان، ص 251 .

42 - اسفزاری، روضات الجنات فی اوصاف مدینه هرات، به سعی محمدکاظم امام، ج 2، تهران، دانشگاه تهران، 1358، ص 30 - 328/عبدالواسع نظامی باخزری، مقامات حاجی، تصحیح نجیب مایل هروی، تهران، نشر نی، 1373، ص 190 .

43 - سعید نفیسی، تاریخ نظم و نثر فارسی در ایران و در زبان فارسی، تهران، کتابفروشی فروغی، ص 30 - 229 .

44 - روضات الجنات فی اوصاف مدینه هرات، ج 2، ص 330 - 328 .

45 - عبدالواسع نظامی باخزری، مقامات جامی، مقدمه تصحیح و تعلیقات، نجیب مایل هروی، تهران، نشر نی، 1371، ص 174 .

46 - مطلع السعدین و مجمع البحرین، ج 2، ص 5/روضات الجنات فی اوصاف مدینه هرات، ج 2، ص 90 - 89 .

47 - تشیع و تصوف، پیشین .

48 - میرخواند بلخی، روضة الصفا، ج 6، تهران، کتابفروشی مرکزی، ص 79 .

49 - ابن عربشاه، عجائب المقدور فی نوائب تیمور، ترجمه محمدعلی نجاتی، تهران، علمی و فرهنگی، ص 133 و 137 .

50 - به نقل از: میشل مزاوی، پیدایش دولت صفوی، ترجمه یعقوب آژند، تهران، بنگاه کتاب، 1358، ص 142 .

51 - ذبیح الله صفا، تاریخ ادبیات در ایران، ج 4، تهران، فردوسی، ص 57 .

52 - مطلع السعدین و مجمع البحرین، ج 2، ص 3 - 182 .

53 - حسن بیگ روملو، احسن التواریخ، تصحیح عبدالحسین نوایی، تهران، بابک، ص 146 .

54 - الذریعه، ج 11، ص 295/استوری، ادبیات فارسی، ص 912 - 903/مقالات تاریخی، دفتر اول، ص 187 .

55 - علی اصغر حکمت، سرزمین هند، تهران، دانشگاه، 1337، ص 252/مجتبی مکرمی، نگاهی به تاریخ حیدرآباد دکن، تهران، دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی، 1372، ص 85/سیدصالح شهرستانی، تاریخ النیاحه، تحقیق بنیل رضا علوان، ج 2، بیروت، دارالزهرا، 1416 ق، ص 84 - 72 .

56 - به نقل از: محمد اکبرزاده، حسین پیشوای انسان ها، ص 10 .

57 - جواهر لعل نهرو، نگاهی به تاریج جهان، ترجمه محمود تفضلی، ج 1، تهران، امیرکبیر، 1358، ص 298 .

58 - به نقل از رجب علی مظلومی، حسین رهبر آزادگان، تهران، فرهنگ اسلامی، ص 60 .

59 - عبدالحی حبیبی، تاریخ افغانستان بعد از اسلام، تهران، دنیای کتاب، 1360، ص 661 .

60 - تشیع در خراسان در عهد تیموریان، تالیف نگارنده، مشهد، آستان قدس رضوی، 1378، ص 186 و 200 و 198 .

61 - محمد سرور رجا، احیاگر شیعه در افغانستان، قم، 1382، ص 158/زمینه و پیشینه جنبش اصلاحی در افغانستان، تالیف نگارنده، قم، مؤسسه امام خمینی، 1379، ص 173/محمدحسین مظفر، تاریخ شیعه، ترجمه محمدباقر حجتی، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1362، ص 352 .

62 - سیدجوادشریعت، سیمای فرزانگان، مشهد، ولایت، 1379، ص 45 .

63و64 - احیاگر شیعه در افغانستان، ص 70 - 69/سیمای فرزانگان، ص 31/تاریخ النیاحه، ج 2، ص 66 .

65و66 - دکتر صدیقی صفی زاده، پارسی گویان کرد، تهران، عطایی، 1366، ص 73 - 69 .

67 - علما و بزرگان متعدد کرد سنی مذهب در مورد جایگاه اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام و مصایب آنان، از جمله حادثه عاشورا، به زبان شعر و نثر گفته و نوشته اند . به عنوان نمونه می توان از قانع مریوانی، نالی شهرزوری، شیخ عبدالقادر هموند، سید احمد نقیب، مولوی محوی، مولوی وفایی و دیگران نام برد که همگی دارای دیوان یا کلیات اشعار می باشند .

68و69 - تاریخ النیاحه، ج 2، ص 47/ص 49 .

70 - تاریخ النیاحه، ج 2، ص 64 .

71 - تاریخ الخلفا، ص 9 - 207 .

72و73 - مجله الهدی، عدد 2 ذی القعده 1391، قم .





نوشته شده در تاريخ چهارشنبه 30 آذر 1390  توسط قاسمعلی جمالی


پدید آورنده : محمد صداقت ، صفحه 40

اشاره

تاریخ عزاداری شیعه پس از حادثه عاشورا و با اسارت اهل بیت امام حسین(ع) آغاز شد. در میان دوست داران اهل بیت(ع) می توان از عبیدالله حر جعفی به عنوان اولین کسی که پس از شهادت امام حسین(ع) به کربلا رفت و بر مزار سیدالشهد(ع) گریست و قصیده ای بلند در رثای امام(ع) سرود، یاد کرد و هم چنین جابربن عبدالله انصاری، توابین و کسانی دیگر.

آن چه از سیره اهل بیت(علیهم السلام) به دست می اید اهتمام امامان معصوم(علیهم السلام) به تشکیل مجالس عزاداری و گرامی داشت دهه محرم به ویژه روز عاشور است و این اهتمام کم کم به صورت سنتی ماندگار در میان شیعیان پا گرفت.

اکنون به برگزاری مراسم بزرگداشت شهادت حضرت اباعبدالله الحسین(ع) و یاران ایشان در کشورهای مختلف و تاریخچه برپایی آن در بعضی از کشورها اشاره کوتاهی خواهیم داشت.

عراق

در حکومت عباسیان به ویژه در عهد آل بویه عزاداری رونق خاصی یافت.

سنتِ خواندن مقاتل در روز عاشورا از زمان های گذشته در کربلا برگزار می شود؛ سنتی که بر اساس آن علما و روحانیون، به بیان حادثه کربلا از آغاز نبرد امام حسین(ع) با لشکر کفر تا هنگام شهادت آن امام می پردازند.

«عزای طویریج» سنت دیگری است که در عراق شهرت زیادی دارد و بر اساس آن عزاداران عراقی از منطقه ای به همین نام در حومه کربلا، هروله کنان به سمت حرم امام حسین(ع) و حضرت عباس(ع) حرکت می کنند. ظاهراً این مراسم الهام گرفته از حرکت گروهی از کوفیان است که در روز عاشورا پس از شنیدن خبر شهادت امام حسین(ع) هروله کنان به سمت کربلا شتافتند.

لبنان

سابقه شیعه گری در این کشور به زمان تبعید حضرت ابوذر به این منطقه می رسد. شیعیان در گذشته به خصوص در زمان امویان به سختی تحت فشار بودند و در گذشته ای نه چندان دور یعنی زمانی که حاکمیت به دست مسیحیان بود تا حدی عزاداری هایشان کنترل می شد اما تداوم این عزاداری ها سرانجام منجر به این شد که عاشورای حسینی به عنوان تعطیل رسمی از سوی دولت مسیحی لبنان اعلام شود.

اردن

در ایام عزای امام حسین(ع) بیش تر مسلمانان (حتی سنی ها) فعالیت های روزانه خود را تعطیل می کنند و در شهر موته در کنار مزار جعفر طیار به عزاداری می پردازند.

عربستان

هرچند محدودیت ها و اعمال فشار به واسطه وجود وهابیون از طرف دولت در سال های گذشته بسیار بود اما در سال های اخیر این محدودیت ها کمتر شده است و با وجود سخت گیری های وهابی ها مراسم عزاداری در مناطق مختلف عربستان هم چون الأحساء، قطیف، مدینه و... برگزار می شود.

بحرین

عزاداری در این کشور که بیش ترین جمعیت آن شیعه هستند به شکلی با شکوه برگزار می شود. از قدیم، روز عاشورا در این کشور تعطیل است و حسینیه های آن که «ماتم» نامیده می شود در ایام محرم به شدت فعالند.

منطقه آسیای میانه

در دوران قدرت کمونیست ها، برپایی مجالس عزاداری ممنوع بود، به همین خاطر عزاداری های مخفیانه در منازل افراد برگزار می شد. بعد از فروپاشی شوروی این ممنوعیت برداشته شده و مردم آزادانه به عزاداری می پردازند.

در کشورهایی هم چون ترکمنستان، قزاقستان، آذربایجان و قفقاز این مراسم با حضور گسترده اهل سنت برگزار می شود.

پاکستان

در استقلال پاکستان، توجه به عاشورا نقش ویژه ای داشت. اقبال لاهوری نیز اشعاری درباره امام حسین(ع) و کربلا سروده و استقلال پاکستان را مرهون آن دانسته است.

در سال 1288 هـ.ش برگزاری مراسم عاشورا و اربعین از سوی استعمارگران انگلیسی ممنوع اعلام شد. در سال 1361 هـ.ش پلیس پاکستان استفاده از بلندگو را در حسینه ها و مساجد غیرمجاز اعلام کرد، اما همه این محدودیت ها مدت زیادی دوام نیاورد. حضور وهابی ها در این کشور و اغتشاش و بمب گذاری به خصوص در سال های اخیر هم نتوانست از شور و حال و شرکت گسترده مردم در عزاداری ها بکاهد.

هند

تاریخ عزاداری در هند به پیش از استیلای سلطان محمود غزنوی بر هند می رسد. شیعیان، سنی ها و دیگر اقوام معتقد به امام حسین‎ در روزهای محرم در مکان هایی به نام امام باره جمع می شوند و به عزاداری می پردازند.

در این کشور هندومذهب ها هم برای امام حسین(ع) و مصائب ایشان محزون می شوند و اشک می ریزند و حتی در بعضی از مناطق ساختمان هایی را ساخته اند و وقف سیدالشهدا کرده اند.

یکی از نقاط مشترک عزاداری در هند و پاکستان شرکت اهل سنت در عزاداری هاست. در شهر «کوتری» با 95 درصد جمعیت اهل سنت در ایام عزاداری امام حسین(ع) مجالس باشکوهی برگزار می شود.

در حیدرآباد دکن، بزرگان و عزیزان قوم، دست و پای خود را با زنجیرهای آهن بسته و چند نفر از خدمت گذاران خود را می گمارند که سر این زنجیرها را بگیرند و مانند اسیران کربلا به مجلس عزای حسین(ع) بکشانند.

اندونزی

اسلام به این کشور توسط شیعیان و جمعی از سادات راه یافت.

مردم این کشور محرم و صفر را ماه حزن و اندوه می دانند از برپایی جشن عروسی و ازدواج در این ماه ها خودداری می کنند و معتقدند که ازدواج در این دو ماه نحس و موجب زیان است.

در بعضی از مناطق اندونزی به عزای حسین(ع) «تابوت» و ماه محرم را «سورا» یا «ماه حسن و حسین» و یا «تابوثیک» می نامند.

برمه (میانمار)

اگرچه اکثریت مردم آن از اهل سنت هستند اما هر ساله عزاداری در این کشور برگزار می شود. شیعیان در این کشور در ماه های محرم و صفر ازدواج نمی کنند، لباس نو نمی خرند، حتی تلویزیون هم نگاه نمی کنند. مردانشان لباس سیاه می پوشند و زنان هم از آرایش پرهیز می کنند.

الجزایر

الجزایر یکی از مهم ترین و بزرگ ترین کشورهای اسلامی آفریقا است که روز عاشورا در آن تعطیل رسمی است. استقلال الجزایر از استعمار فرانسه در سال 1346 هجری قمری و قیام شیخ عبدالقادر به همراه پدرش محی الدین حسنی نمونه هایی از تأثیرات فرهنگ عاشورا در این سرزمین است.

تونس

از زمان تسلط فاطمیان بر این کشور، مذهب تشیع و سنت های آن از جمله عزاداری ایام عاشورا رواج یافت و جزو ایین های اجتماعی مردم قرار گرفت. عاشورا تا چندی قبل جزو تعطیلات رسمی این کشور بود ولی اکنون نیست.

انگلیس

در سال های اخیر و با گسترش اسلام و حضور شیعیان مهاجر در این کشور عزاداری ها با شکوه بیش تر برگزار می شود و دوست داران اهل بیت با برپایی دسته های عزا به نوحه سرایی و سینه زنی می پردازند.

آمریکا!

حدود صدسال است که مسلمانان در شهرهای آمریکا به عزاداری می پردازند. مسلمانان شهرهای «بورت» و «اسبانی» در آمریکای جنوبی هودج بزرگی از طلا و نقره با زیباترین نقش و نگار جهت عزاداری امام حسین(ع) تهیه می کنند و در روز عاشورا آن را به حرکت درمی آورند. در این مسیر بسیاری از مسیحیان و هندوها به مسلمانان ملحق می شوند و همه پشت سر آن هودج مشغول عزاداری می شوند.

منابع

1. بنیادها و آسیب های عزاداری امام حسین(ع) ، علی آقاجانی قناد

2. دایره المعارف تشیع، موسسه دایره المعارف تشیع

3. ره توشه راهیان نور





نوشته شده در تاريخ چهارشنبه 30 آذر 1390  توسط قاسمعلی جمالی


پدید آورنده : علی پوریا ، صفحه 79

مراسم عزاداری در شهرهای مختلف اندونزی از جمله پاری آمان،نیکولو، پیدی (در سوماترا) گرسیک، بانیووانگی و چند نقطه دیگرجزیره جاوه برگزار می شود. در جزیره جاوه محرم را «ماه سورا» (sura) و در منطقه آچه «ماه حسن و حسین » و در غرب سوماترا«ماه تابوئیک » می نامند. در دهه اول ماه محرم مردم جاوه وسوماترا غذای مخصوصی از جمله حلیم آماده می کنند تا بین مردم فقیر و اعضای خانواده و دوستان به اسم حضرت امام حسن و امام حسین (علیهما السلام) توزیع نمایند.

دهه محرم در نظر مردم «آچه » محترم و به اصطلاح خودشان «تابو» است. بدین معنا که عدم توجه به آن را صحیح نمی دانندو معتقدند اگر کسی آن را نقض کند دچار حادثه ناگواری خواهدشد. در این دهه ازدواجی صورت نمی گیرد، وظایف مهم به تعویق می افتد و حتی کشاورزان به کاشت مزارع خود نمی پردازند. مراسم دیگری بنام «تابوت » توسط مردم اندونزی در شهر «پیدی »، درآستان «آچه » برگزار می شود. مردم محلی به همراه مردم جنوب هند (مهاجرین)، تابوتی را که سمبل تابوت امام حسین(ع) است درتمام روز بر روی دوش گرفته و هنگام غروب به دریا می سپارند.

این مراسم در شهرهای «نبکولو» و «پاری آمان » توسط سربازان جنوب هند و در نیمه اول قرن نوزدهم ترویج یافته است. تابوت فوق الذکر از نوعی چوب سخت، پارچه، کاغذهای رنگی و حتی از طلاساخته می شود. در نوک تابوت ساخته شده، براق (اسب تیزرو) قراردارد. امروز هزینه مراسم تابوت بیش از3 میلیون روپیه (معادل 1500 دلار) می باشد و مراسم تابوت بخشی از فرهنگ (میانگین کابائو) به ویژه مردم شهر به «میانگ کابائو» آمده و اگر به واسطه مشکلی نتوانند حضور پیدا کنند هدایا و کمکهای خود رابرای مدیر مراسم می فرستند. از مسائل جذاب و جنبی این مراسم نمایشهای «دبوس » وارد کردن آلات برنده در بدن و شکم،«سیلات » هنرهای رزمی و «ران وی » یا مسابقه قایقرانی می باشد. اوج مراسم تابوت روز دهم محرم است. در صبحگاه، تابوت،داراگا، پانجا و عمامه امام حسین(ع) توسط دهها هزار نفر ازمردم «پاری آمان » که به صورت گروهی از بازار و خیابانهاحرکت می کنند به گردش درمی آید، مردم عزاداری که به آرامی درحرکتند بعضا با گریه های شدید و با فریاد بلند می گویند: هویاک تابوئیک، ... هویاک (یا حسین)، این مراسم با غروب خورشید پایان می گیرد و تابوت به دریا سپرده می شود تا سبمل عزیمت براق امام حسین(ع) به آسمان باشد. مردم عزادار پس از غرق شدن تابوت،پارچه و کاغذهای رنگی و دیگر وسایل را که در ساخت آن به کاررفته، برداشته و به خانه های خود بازمی گردند. (1)
نکاتی از عاشورا در اندونزی

1- در اندونزی اول محرم به عنوان سال نو اسلامی (مشابه عیدنوروز) تعطیل است، در این روز مردم هجرت رسول اکرم(ص) را ازمکه به مدینه که سرآغاز تاسیس تمدن اسلامی شده است، جشن می گیرند.

2- آقای جلال الدین رحمت رئیس بنیاد شهید مطهری در شهرباندونگ اندونزی، در یکی از سخنرانیهای خود در مسجد المنوره گفته است: با تاسیس سلسله فاطمیه در مصر که از فرزندان فاطمه زهرا(س) بوده اند مسجد و دانشگاه الازهر توسط شیعیان ساخته شد وروز عاشورا به عنوان روز عزا و گریه و ماتم به مناسبت شهادت امام حسین(ع) گرامی داشته می شد، لیکن با آمدن صلاح الدین ایوبی و پذیرش مذهب شافعی مراسم این روز با نابودی شیعیان از بین رفت و دهم محرم روز شکرگزاری و خوشحالی شد.

3- مقامات دولتی شهر «پاری آمان » در خصوص مراسم عاشورامی گویند این مراسم صرفا «یک جشن مردمی است » بدیهی است هدف دولت در تشویق استمرار این مراسم جلب هر چه بیشتر توریستهای خارجی است. (2)

پی نوشتها:

1- گفتگو با طلاب اندونزیایی،1377.

2- سفر به اندونزی، م. ح کاشانی، 1375.





نوشته شده در تاريخ چهارشنبه 30 آذر 1390  توسط قاسمعلی جمالی



منابع مقاله:
فصلنامه مشکوة ، شماره 76 و 77، ضابط ، حمید؛


درآمد

شاید بتوان گفت در طول تاریخ اسلام تحولات سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و اعتقادی در ایران تأثیری محسوس در میان مسلمانان شبه قاره هند داشته است. در این بین، واقعه جانسوز کربلا و شهادت امام حسین علیه السلام و یاران و فرزندان آن حضرت و اسارت بازماندگان آن خاندان مطهر نقطه عطفی در تاریخ محسوب می شود، به طوری که نه تنها دل شیعیان و ایرانیان، بلکه قلوب تمام مسلمین از جمله مسلمانان هند را داغدار کرد.

پس از حادثه کربلا عشق ایرانیان به اهل بیت اطهار علیهم السلام زیاد گردید. در قیام مختار برای انتقام از قاتلان شهدای کربلا شمار زیادی از موالی ایرانی از مختار حمایت کردند(1). قیام ایرانیان علیه بنی امیه به رهبری ابومسلم خراسانی به سقوط این سلسله انجامید. امام رضا علیه السلام در دوران اقامت خود در خراسان برای اهتمام به ذکر مصیبت شهدای کربلا کوشش فراوان نمودند(2). در تاریخ دوران اسلامی ایران جنبشها و دولتهای شیعه مانند دولتهای علوی طبرستان، سلسله آل بویه، اسپهبدیه، آل حسنویه، کاکوئیان، سربداران، حکومت سادات مرعشی، کیائیان و صفویه اهتمام خاصی به عزاداری شهیدان کربلا داشتند. از سال 250 ق به بعد سنتهای عزاداری مانند مرثیه خوانی، نوحه خوانی، سینه زنی و پوشش لباس مشکی در ایام سوگواری در میان ایرانیان رایج شد و برگزاری این سنتها در قرنهای بعدی مستحکم گردید. تشیع در قرنهای هفتم و هشتم هجری به سرعت راه قوت را پیمود و در ایام سوگواری، ساختن و خواندن اشعاری در مرثیه شهیدان کربلا در این دوره ها به اوج خود رسید(3).

مردم هند از صدر اسلام با اهل بیت اطهار علیهم السلام رابطه ای نزدیک داشتند. در زمان خلافت امام علی بن ابی طالب علیه السلام برای اولین بار نیروهای مسلمان از مرزهای سند گذشتند و پس از تسخیر سیستان، نظام اداری آن را بازسازی نمودند. بخشی از مردم «جات» (Jat) در منطقه سند، ارادتی عمیق به امام علی علیه السلام داشتند و عشق ایشان به اهل بیت اطهار علیهم السلام در عقایدشان ریشه دوانده بود(4).

در زمان حکومت بنی امیه مردم از سند و ملتان به ملاقات ائمه اطهار علیهم السلام می رفتند و با روش و مسلک آنان آشنا می شدند. در اوائل دوران حکومت بنی عباس با بازداشت و حبس ائمه اطهار علیهم السلام ارتباط رهبران شیعه شبه قاره هند با ایشان قطع گردید و شیعیان سند و ملتان به دست حکمرانان بنی عباس قتل عام شدند.

با حضور محمود غزنوی در غرب هند از سال 401 ق / 1011-1010 م مسلمانان در داخل شبه قاره نفوذ نمودند. سلسله غوریان غلبه تدریجی بر هند را آغاز کردند و آنان از 571 تا 588 ق / 1175 تا 1192 م، اوچ، مولتان، پیشاور و دهلی را تسخیر کردند و در سال 630 ق / 1206 م یکی از فرماندهان غوری به نام قطب الدین آیبک، فاتح دهلی، خود را مستقل خواند و نخستین سلسله از مجموعه حکومتهایی را بنیاد نهاد که با نام پادشاهیهای هند (933-603 ق / 1526-1206 م) شهرت یافت.

بیشتر مسلمانان هند، اهل سنت و پیرو فقه امام ابو حنیفه بودند، ولی به سادات و فرزندان رسول اکرم صلی الله علیه و آله توجه خاصی داشتند و همواره شهادت مظلومانه امام حسین علیه السلام در طول تاریخ هند، احساسات اهل سنت را نسبت به اهل بیت اطهار علیهم السلام برانگیخته و باعث به وجود آمدن علاقه آنان به برگزاری مراسم عزاداری شهیدان کربلا شده و این وضعیت از قرن ششم، به صورت یک جریان طبیعی در جامعه اهل سنت رواج داشته است.

پس از بیان این مقدمه، در اینجا نگاهی خواهیم داشت به نقش ایرانیان و عواملی که در ترویج سنت عزاداری در شبه قاره هند به ویژه پس از قرن ششم مؤثر بوده است.

الف نقش مهاجران ایرانی در ترویج عزاداری

خراسان همیشه به عنوان دروازه ایران به شبه قاره هند محسوب می شده است. مسلمانان که اکثریت آنان مهاجران ایرانی بودند از خراسان وارد شبه قاره شدند و عقاید، افکار و سنتهای موجود در خراسان در طول تاریخ در سراسر شبه قاره مخصوصا در بخش شمالی آن تأثیر فراوانی داشته است.

حاکمیت مسلمانان در دهلی در زمان زمامداری علاءالدین خلجی (716-696 ق / 1316-1296 م)، جایگاه گذشته خود را به عنوان امپراتوری باز یافت و اقتدار آن تا گجرات (Gujrat)، راجستان (Rajasthan) و برخی نواحی جنوب هند گسترش پیدا کرد. در این دوران علما، شعرا، هنرمندان و فرماندهان ارتش از ایران به هند مهاجرت می کردند و در امپراتوری مسلمانان شبه قاره صاحب منصب و مقام می گردیدند. ایرانیان مهاجر، چه شیعه و چه اهل سنت، در قرنهای ششم و هفتم هجری مراسم عزاداری شهیدان کربلا را همراه مردم هند در مساجد، پادگانهای نظامی و در مجامع عمومی برگزار می نمودند. در این دوران ذکر مصائب شهیدان کربلا هم جزء تذکیر (خطبه های مذهبی) مسلمانان بوده است. جوزجانی مؤلف طبقات ناصری(5)، تذکیرهایی را که در مراسم مختلف عزاداری شهیدان کربلا در پادگانهای نظامی ارائه می گردید شرح داده، می نویسد که این خطبه ها در ذکر مصائب سیدالشهدا علیه السلام توسط علمای اهل سنت ایراد می گردید(6).

علمای مهاجر شیعه ایرانی از قرن ششم با انگیزه تبلیغ و ترویج تشیع در هند فعالیتهای گسترده مذهبی را آغاز کردند که تأثیری عمیق در ترویج عزاداری شهیدان کربلا در هند داشته است

ترویج عزاداری شهیدان کربلا در هند داشته است. در این دوران یک شخص فاضل از ایران به نام ملا محمّد علی مقیم کهمبات (Khambhat) گجرات که به عنوان «پیر پرواز» معروف بود، در میان تجار هندی این منطقه تشیع اثنا عشری را ترویج نمود(7). در این زمان علاوه بر تجار هند و گجرات، راجه (حاکم) سند به نام رای جئی سنگه(Rai Jai Singh) که از طبقه راجپوت (Rajput) بود تشیع را پذیرفت و این امر به ترویج سنتهای عزاداری در منطقه گجرات و راجستان انجامید.

تعداد زیادی از شیعیان اثنا عشری در این دوران هم از ایران به هند مهاجرت کرده بودند و همراه خود آثار و تألیفاتی از علامه حلّی و دیگر علمای شیعه را که در زمان سلطان اولجایتو خدابنده (713-703 ق / 1317-1304 م) به رشته تحریر درآمده بود و نیز آثار علمای متقدمین را با خود به هندوستان بردند و برای ترویج تشیع کوششهای فراوانی نمودند و این باعث برگزاری مراسم مذهبی شیعه مانند عزاداری شهیدان در این زمان گردید.

یکی از کتابهایی که تأثیر بسزایی در ترویج عزاداری و نحوه برگزاری آن در ایران صفوی و به تبع آن در هند داشته است، کتاب روضة الشهدای ملا حسین واعظ کاشفی است. در حکومت سلطان محمّد بن تغلق (752-725 ق / 1351-1325 م) مهاجرت سادات شیعه از ایران و آسیای مرکزی به هند صورت گرفت و آنها مورد حمایت سلطان قرار گرفتند و این امر به افزایش مهاجرت ایرانیان به شمال هند انجامید. در این دوران سلطان محمّد بن تغلق پایتخت خود را از دهلی به دولت آباد در جنوب هند منتقل نمود و از این رو مراسم عزاداری شهیدان کربلا توسط شیعیان که بیشتر آنان مهاجران ایرانی بودند، برای اولین بار در جنوب هند هم رایج گردید(8).

برای جلوگیری از نفوذ تشیع در هند، به دستور فیروز شاه تغلق (790-752 ق/ 1388-1351 م) حاکم متعصب سنی در دهلی، تعداد زیادی از شیعیان هند دستگیر و رهبران آنان اعدام و بقیه به سختی مجازات شدند. حتی اجساد اعدام شده آنان در خیابانهای شهرهای هند به نمایش درآمده، کتابهای شیعیان در انظار عمومی سوزانده شد و از برگزاری مراسم عزاداری جلوگیری گردید و بدین سان فیروز شاه کوشید که تشیع را از هند ریشه کن نماید(9).

عالم برجسته سید علی همدانی که در کشمیر به «شاه همدان» معروف است در سال 774 ق / 1372 م همراه هفتصد تن از سادات شیعه و ایرانی برای تبلیغ اسلام وارد کشمیر شد و اکثریت مطلق جمعیت کشمیر که بت پرست بودند به دست سید علی همدانی به اسلام مشرف شدند. فرهنگ و صنایع ایرانی به وسیله سید علی همدانی در کشمیر رواج پیدا کرد و وی زبان فارسی را در ناحیه کشمیر گسترش بی سابقه داد و از این رو کشمیر به عنوان «ایران صغیر» هم معروف می باشد.

میر شمس الدین عراقی یکی از علمای برجسته شیعه و ایرانی توسط شاه اسماعیل صفوی در سال 908 ق / 1502 م از خراسان به منطقه لداخ (Ladakh) اعزام شد و اکثریت جمعیت این منطقه را که بودائی بودند شیعه نمود که تاکنون هم اکثریت منطقه لداخ و بلتستان را شیعیان تشکیل می دهند. در دوران حکومت صفوی در ایران، شیعیان لداخ و بلتستان به نام دوازده امام علیهم السلام و سلاطین صفوی ایران خطبه می خواندند(10).

بعد از ورود میر سید علی همدانی و نفوذ مریدان وی در سراسر کشمیر، مسلمانان به اهل بیت اطهار علیهم السلام ارادت خاصی یافتند و در روز عاشورا در مساجد و خانقاهها نسبت به شهدای کربلا ادای احترام می کردند، ولی بعد از ورود میر شمس الدین عراقی و تشکیل حکومت شیعه چک در کشمیر در سال 968 ق / 1561 م مراسم عزاداری به سبک سنتهای عزاداری متداول در ایران عصر صفوی در کشمیر و لداخ رایج گردید. امروز شیعیان 90 درصد جمعیت لداخ و 25 درصد جمعیت کشمیر را تشکیل می دهند و مراسم عزاداری را مطابق سنتهای دیرینه که از دوران صفوی در این منطقه رایج گردیده، با شکوه خاصی برگزار می نمایند.

ب نقش صوفیان ایرانی در ترویج عزاداری

با آغاز مهاجرت گسترده صوفیان از ایران و ماوراءالنهر در قرن هفتم هجری به هند، در سراسر هند شبکه وسیع خانقاه و حسینیه توسط آنها تأسیس گردید(11) و درهای آن بر روی پیروان همه ادیان در هند گشوده شد و این رسم و سنت تاکنون نیز به قوت خود باقی است. یکی از ویژگیهای برجسته صوفیان یاد شده ترویج محبت اهل بیت اطهار علیهم السلام مخصوصا برگزاری مراسم عزاداری شهیدان کربلا بود. صوفیان از سلسله های چشتیه، سهروردیه، کبراویه، قلندریه، حیدریه و جوالاقی اکثرا از مهاجران ایرانی بودند، به ترتیب تاریخی موجود جانشینان پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله اعتقاد داشتند و به دوازده امام علیهم السلام نیز ارادت می ورزیدند.

در قرن هفتم هجری سلسله صوفیان قلندریه، حیدریه و جوالاقی با تبلیغات خود در سراسر شبه قاره هند عشق آتشین به امام علی و اهل بیت اطهار علیهم السلام را ترویج نمودند و خانقاههای آنها در شمال هند به پایگاههایی برای عرض ارادت به اهل بیت اطهار علیهم السلام تبدیل گردید. صوفیان قلندریه در میان مردم با شور خاصی مصائب شهیدان کربلا را بیان می نمودند و روش زندگی جذاب آنها باعث گردید که مراسم عزاداری در روستاها بین غیر مسلمانان رواج یابد(12). سرودهای آنها در مدح امام علی و اهل بیت اطهار علیهم السلام در زبانهای محلی شبه قاره باعث شد که عشق مردم هند نسبت به امام علی علیه السلام و مخصوصا شهیدان کربلا برانگیخته شود. عشق آتشین به امام علی علیه السلام و شهیدان کربلا یکی از ویژگیهای تصوف هندی می باشد.

در سراسر شبه قاره هند مراسم عزاداری از یکم تا دوازدهم محرم با شکوه تمام برگزار می شد و با برگزاری اربعین حسینی در روز 20 صفر به پایان می رسید. در قرن دوازدهم قمری سلاطین شیعه اوده در شمال هند مراسم عزاداری را تا روز هشتم ربیع الاول ادامه دادند که هنوز هم مراسم عزاداری در شبه قاره در شب اول محرم آغاز می شود و در شامگاه هشتم ربیع الاول به پایان می رسد.

از قرن هفتم هجری قمری صوفیان مهاجر ایرانی در هند برای ترویج عزاداری امام حسین علیه السلام ، سنتهای سوگواری را با حرفه ها و اصناف مختلف ارتباط عملی دادند و بدین سان پیشه ورانی که در تهیه اسباب و وسائل عزاداری فعالیت می کردند، خود را عملاً در عزاداری سهیم می دانستند. صوفیان مرکز برگزاری عزاداری (حسینیه) را «امام باره» که تلفیق الفاظ «امام» با «باره» (یعنی محل) می باشد نامگذاری کردند. از این لحاظ حسینیه را در شبه قاره «امام باره» می نامند و این امر باعث جذب غیر مسلمانان به این مراکز عزاداری شد. در پاکستان نیز در دهه های گذشته امام باره را «امام بارگاه» نامیده اند.

صوفیان مهاجر ایرانی سنّتی را که در قرن هفتم در هند رایج کردند «عَلَم» امام حسین علیه السلام بود که به عنوان یادگار شهدای کربلا در امام باره و حسینیه های هند در ایام عزاداری نصب می گردد. امروزه نیز در امام باره های متعلق به صوفیان در هند در دهه اول ماه محرم عَلَم نصب می گردد و مجالس عزاداری منعقد می شود. در مجلس شب اول ماه محرم فضائل رسول اکرم صلی الله علیه و آله بیان می گردد و در مجالس عزاداری دیگر شبها فضائل و مصائب اهل بیت اطهار علیهم السلام و شهیدان کربلا بیان می شود(13).

در قرنهای هفتم و هشتم هجری قمری رهبران سلسله های صوفیان که اکثرا مهاجران ایرانی بودند عزاداری امام حسین علیه السلام را برپا می کردند؛ چنان که در ملفوظات و کتب تذکره صوفیان هند بیان شده است.

برپایی هیأت عزاداری و نصب عَلَم در هند به سبک ایران برای اولین بار توسط سید محمّد اشرف جهانگیر سمنانی (م 840 ق) رایج گردید. امروزه نصب و حمل عَلَم جزء مراسم عزاداری در هند شده است. سید محمّد اشرف وابسته به سلسله چشتیه بود و در سال 784 ق وارد هند شد و این سلسله را در دوره وسطای گنگ (Ganges) ترویج نمود. لطایف اشرفی ارادت صوفیان نسبت به شهیدان کربلا را بیان می کند. سید محمّد اشرف جهانگیر سمنانی مراسم عزاداری روز عاشورا را حتی در حال مسافرت هم برگزار می نمود. وی هشتم تا دهم محرم را به ریاضت می پرداخت و در این ایام زیر عَلَم می نشست.

در دهه اول ماه محرم سید محمّد اشرف سمنانی در مسجد جامع جونپور اقامت می نمود و مراسم عزاداری شهیدان کربلا را برگزار می کرد. در این ایام عَلَم در این مسجد نصب می گردید و علما، دانشمندان و عموم مردم در این مسجد به عَلَم مبارک ادای احترام می کردند(14).

ج نقش سرداران صفوی در ترویج عزاداری

ظهیر الدین بابر بنیانگذار حکومت گورکانیان در هند بود. وی در ماه رجب سال 932 ق / آوریل 1526 م، حاکم افغانی در هند به نام ابراهیم لودهی را در پانی پت (Panipat) شکست داد. فرماندهان معروف شیعه و ایرانی به نامهای سلیمان آقا و خواجگی اسد، وی را در تسخیر هند یاری نمودند و سلسله سلاطین مغول (گورکانیان) در سال 932 ق تأسیس گردید که تا سال 1274 ق / 1858 م ادامه داشت. امپراتور بابر در سال 917 ق مذهب شیعه را پذیرفت؛ چرا که مورد حمایت فرماندهان شیعه و ایرانی قرار گرفته بود و روابط نزدیک بابر با شاه طهماسب صفوی باعث شد که شیعیان در شمال هند آزادی بیشتری را برای برگزاری مراسم دینی خود مخصوصا برگزاری مراسم عزاداری شهیدان کربلا به دست آورند و از این رو همراهان بابر که شیعه و ایرانی بودند، در ایام محرم مراسم عزاداری را به سبک سنتهای رایج در ایران برگزار می کردند(15).

پسر ارشد و جانشین بابر، ناصرالدین محمّد همایون در سال 947 ق/ 1540 م در جنگ با دشمن قدرتمندش «شیر شاه افغانی» شکست خورد و از هند گریخت و از شاه طهماسب صفوی درخواست کمک کرد. همایون در قزوین در حضور شاه طهماسب تشیع خود را رسما اعلان نمود(16). شاه طهماسب دوازده هزار اسب سوار در اختیار همایون نهاد که به یاد اسامی دوازده امام علیهم السلام ، مُلک موروثی وی یعنی هندوستان را برای او فتح نمایند(17). همایون هم با کمک فرماندهان و سربازان ایرانی صفوی توانست در چهارم ماه رمضان 962 ق / ژوئیه 1555 م دوباره پیروزمندانه به دهلی وارد شود(18).

بعد از این پیروزی نظامی و نفوذ فرماندهان نظامی شیعی و ایرانی، تشیع به سرعت در شبه قاره هند گسترش یافت. در دوران حکومت همایون مراسم عزاداری در سراسر قلمرو وی در شبه قاره هند با شکوه برگزار می گردید و حتی چنانچه در روز عاشورا جنگی رخ می داد، سربازان در همان میدان جنگ در مصائب امام حسین علیه السلام به مرثیه خوانی و سینه زنی می پرداختند و بر مظلومیت امام می گریستند(19).

در لشکر همایون تعداد زیادی از ایرانیان قزلباش حضور داشتند که در مراسم عزاداری با ارادت خاصی شرکت می کردند. ایرانیان قزلباش که در آن دوران نفوذ بسیاری در حکومت گورکانیان به دست آورده بودند بر برگزاری با شکوه مراسم عزاداری تأکید داشتند. آنها سنتهای عزاداری دوران سلسله صفوی را در ایران به شبه قاره هند وارد کردند و در توسعه و ترویج عزاداری در این شبه قاره نقش حیاتی ایفا نمودند.

همایون در سیزدهم ربیع الاول 963 ق در گذشت. پسر او جلال الدین محمّد اکبر به جای او نشست و بیرام خان ایرانی و شیعه اثنا عشری، مربی، سرپرست و نائب السلطنه حکومت گورکانیان در هند گردید(20). در این دوران تشیع رونق بیشتری یافت و شیعیان در این زمان مراسم عزاداری را آشکارا برگزار می کردند(21).

در دوران حکومت امپراتور اکبر عَلَم های یادبود شهیدان کربلا از هند به آستان قدس رضوی در مشهد مقدس ارسال می گردید. درباره بیرام خام آمده است که او عَلَمی را ساخته بود که در آن مروارید و جواهرات دیگر به کار رفته بود و او تصمیم داشت این عَلَم گرانبها را به حرم مطهر امام رضا علیه السلام ارسال نماید(22).

د نقش سلاطین ایرانی از نیشابور در ترویج عزاداری

چندی پس از سرنگونی حکومتهای شیعه و ایرانی قطب شاهیان و عادلشاهیان در سال 1098 ق توسط امپراتور اورنگ زیب گورکانی، حکومت شیعه دیگری در شمال هند به نام پادشاهی اوده به دست یک ایرانی از نیشابور خراسان تأسیس گردید که پایتخت آن، نخست شهر فیض آباد و سپس لکهنو بود. میر محمّد امین موسوی نیشابوری در سال 1145 ق / 1732 م پادشاهی اوده را بنیان نهاد. آصف الدوله در سال 1188 ق / 1775 م پایتخت خود را فیض آباد به لکهنو منتقل نمود و با کوششهای حاکمان شیعه و ایرانی از نیشابور خراسان شهر لکهنو مرکز عزاداری با شکوه در شبه قاره هند گردید.

با شکوه ترین حسینیه در شبه قاره هند توسط نواب آصف الدوله در سال 1792 م به قیمت 5 میلیون روپیه احداث گردید که به نام امام باره بزرگ آصف الدوله معروف است. در زمان حکومت حاکمان شیعه و ایرانی اوده، شهر لکهنو مرکز تشیع در هند گردید و بناهای مذهبی بی شماری در این شهر در این دوران احداث شد. در دوره فرمانروایی آنها قوانین شیعی به عنوان قوانین رسمی محاکم شرع گردید. در سال 1273 ق / 1856 م در اولین جنگ استقلال هند حکومت شیعی اوده در شمال هند توسط ارتش استعماری بریتانیا اشغال گردید، اما فرهنگ شیعه در لکهنو به حیات و شکوفایی خود ادامه داد و حوزه های علمیه شیعی در این شهر تاکنون فعال می باشند و طلاب علوم دینی را تربیت می نمایند.

در دوران حکومت سلاطین شیعه و ایرانی اوده شبیه بارگاههای ائمه اطهار علیهم السلام ، با همان عظمت و شکل واقعی در این شهر ساخته شد. همچنین در این شهر محلهایی به نام «کربلا» توسط آنها احداث گردید. در شبه قاره هند و پاکستان «کربلا» به محلهایی گفته می شود که در روز عاشورا مراسم راهپیمایی عزاداری به آنجا ختم می شود و عزاداران «تعزیه» (شبیه بارگاه امام حسین علیه السلام که با چوب و کاغذ ساخته می شود و در هند و پاکستان آن را تعزیه می نامند) را در این محل دفن می نمایند. شبیه بارگاههای ائمه اطهار علیهم السلام که در حجم و شکل واقعی آن در شهر لکهنو احداث گردیده اند به قرار زیر می باشند:

1) روضه مبارک امام رضا علیه السلام .

2) روضه عسکریین (شبیه روضه امام علی النقی و امام حسن عسکری علیهماالسلام در سامراء عراق).

3) روضه امام حسین علیه السلام . در شهر لکهنو، هفت شبیه روضه امام حسین علیه السلام ساخته شده است.

4) روضه کاظمین (شبیه بارگاه امام موسی کاظم و امام جواد علیهماالسلام در کاظمین عراق).

5) روضه حضرت عبّاس علیه السلام . در این شهر پنج شبیه روضه حضرت عبّاس ساخته شده است.

6) روضه حضرت زینب علیهاالسلام .

7) بارگاه دو طفلان مسلم.

8) روضه امام علی علیه السلام . در شهر لکهنو، دو شبیه روضه امام علی علیه السلام احداث شده است.

9) روضه فاطمین. این شبیه روضه حضرت فاطمه زهرا علیهاالسلام در مدینه منوره قبل از انهدام توسط وهابیان می باشد.

شهر تاریخی لکهنو به دلیل وجود حسینیه های بزرگ و شبیه بارگاههای ائمه اطهار علیهم السلام شهرت جهانی دارد.

دستاوردهای اسلام و نهضت حسینیدر شبه قاره هند

اگر با دقت به دوران حکومت یک هزار ساله مسلمانان در تاریخ هند بنگریم، درمی یابیم که آنها به زور مردم هند را به اسلام دعوت نکردند. در طول تاریخ ظهور اسلام در شبه قاره هند، مردم این مناطق با تبلیغات گسترده و رفتار انسانی علما و صوفیان که بیشتر از ایران به هند مهاجرت کرده بودند، اسلام را پذیرفتند و جمعیت پانصد میلیونی مسلمان در کشورهای مختلف شبه قاره برآیند زحمات و کوششهای مخلصانه علما و صوفیان مهاجر از ایران می باشد.

در طول تاریخ جنوب هند اکثریت حاکمان مسلمان از مهاجرانی ایرانی بودند و با غیر مسلمانان رفتار انسانی و محبت آمیز داشتند؛ به ویژه با ظهور حکومتهای شیعه و ایرانی تحت الحمایه حکومت صفوی ایران در جنوب هند؛ مانند نظام شاهیان در احمدنگر (1044-896 ق / 1633-1491 م)، عادلشاهیان در بیجاپور (1097-895 ق / 1686-1490 م) و قطب شاهیان در حیدرآباد دکن (1098-918 ق / 1687-1512 م)، رفتار آنها با غیر مسلمانان قلمرو خود بسیار انسانی و همراه با مساوات بود. هدف اصلی این حکومتها ترویج و تبلیغ تشیع در میان مردم قلمرو خود بود و آنها با روشهای خاصی سنتهای عزاداری شهدای کربلا را در بین مردم همگانی نمودند. این مراسم با گذشت پنج قرن هنوز هم از سوی غیر مسلمانان جنوب هند با شکوه دیرینه خود برگزار می گردد. آنها در دوران حکومت خود سعه نظر و اغماض در امور مذهبی و مساوات در امور سیاسی را اصول حکومتی خود قرار داده بودند، و از این راه در میان جمعیت قلمرو خود که اکثریت آن را غیر مسلمانان تشکیل می دادند، به محبوبیت دست یافتند(23).

تداوم برگزاری مراسم عزاداری در میان تمامی اقشار غیر مسلمان در قلمرو سابق سلاطین شیعی و ایرانی در جنوب هند، نتیجه زحمات تبلیغی علمای مهاجر ایران آن زمان بوده است. دانشمند معروف هندی دکتر محی الدین قادری زور در کتاب خود حیات علامه میر مؤمن استرآبادی می نویسد که در دوران حکومت قطب شاهیان در حیدرآباد دکن کل جمعیت اعم از مسلمانان و غیر مسلمانان با کنار نهادن اختلافات فرهنگی و دینی خود در عاشورخانه ها حضور می یافتند و به شهیدان کربلا ادای احترام می نمودند(24). مراسم لنگر(25) در عاشورخانه ها همگانی شده بود. مورخ برجسته تاریخ هند غلام امام خان در تاریخ رشیدالدین خانی اظهار می دارد که در ایام محرم از سلطان گرفته تا مردم عادی، مراسم لنگر را با امکانات و وسائل خود برگزار می کردند(26).

از دوران سلسله قطب شاهیان تا کنون تعداد زیادی از عاشورخانه ها را غیر مسلمانان احداث کرده اند که هم اکنون نیز به دست آنها اداره می شود. در بعضی از روستاهای جنوب هند که در گذشته تحت حکومتهای شیعه و ایرانی بودند، ولی در حال حاضر حتی یک تن مسلمان در آن سکونت ندارد، عاشورخانه ها که به دست غیر مسلمانان چهار تا پنج قرن قبل احداث شده بود وجود دارد و در آنها در ایام دهه اول ماه محرم غیر مسلمانان به سبک سنتهای محلی خود مراسم عزاداری را برپا می نمایند.

سخن پایانی

عزاداری شهیدان کربلا جزء اعتقادات و باورهای اکثریت جمعیت یک میلیاردی کشور پهناور هند اعم از مسلمانان و غیر مسلمانان شده است. از یک هزار سال پیش تاکنون روز عاشورا در هند تعطیل رسمی است و غیر مسلمانان این روز را به عنوان «روز عزا» تلقی می کنند و مغازه های آنها در این روز کاملاً تعطیل می باشد. در روز عاشورا هندوها به زیارت عَلَم و تعزیه ها می پردازند و در محلهای خود «سبیل» (منبع توزیع آب سرد و شربت میان مردم به یاد امام حسین علیه السلام ) برپا می کنند. حتی تا پنجاه سال قبل کل جمعیت شبه قاره اعم از مسلمان و غیر مسلمان برای شرکت در مراسم عزاداری امام حسین علیه السلام در روز عاشورا از به کارگیری هر نوع وسیله سواری خودداری می کردند و در این روز تنها پیاده راه می رفتند.

عشق و احترام اکثریت مطلق جمعیت هند نسبت به امام حسین علیه السلام تعجب استعمارگران انگلیس را برمی انگیخت. استعمارگران انگلیس در شبه قاره هند برای از بین بردن عشق امام حسین علیه السلام در میان مردم شبه قاره اختلافات بین هندوها و مسلمانان را به وجود آوردند و با پشتیبانی از علمای وهابی هندی آنها را علیه شیعیان هند تحریک کردند و بدین سان کوشش کردند که اهل سنت در هند از مراسم عزاداری امام حسین علیه السلام دور شوند. حاکمان استعمارگر انگلیس در هند با رواج اختلاف و دو دستگی میان هندوها و مسلمانان از یک سو و شیعیان و اهل سنت از سوی دیگر و با به کارگیری سیاست «اختلاف بینداز و حکومت کن» (Divide and Rule Policy) توانستند دویست سال بر این شبه قاره عظیم حکومت نمایند.

ادبیات عاشورا در هند به زبانهای فارسی و اردو می باشد و تضعیف این دو زبان در هند توسط استعمارگران انگلیس و بعد از آن باعث شده که جوانان مسلمان امروز در هند از درک درست ادبیات غنی عاشورا محروم شوند، ولی با همه این مشکلات همه ساله مراسم سنتی عزاداری در سراسر هند با شکوه تمام برگزار می گردد.

برگزاری مراسم عزاداری شهیدان کربلا در میان غیر مسلمانان هند تأثیری بسیار عمیق دارد؛ چنان که مبلغان و مبشّران مسیحی در هند اعتراف می نمایند که به رغم قدرت مالی و سیاسی فراوان در دوران حکومت دویست ساله استعمارگران بریتانیا در هند در مقایسه با شیعیان هند، توفیق چندانی در جذب مردم نداشته اند.

الإمامُ الحسین علیه السلام : أما واللّه لا اُجیبُهُم الی شیءٍ ممّا یُریدونَ حتّی القَی اللّه ُ و أنا مُخَضَّبٌ بدَمی (مَقتل الحسین، 293)

هان! به خدا سوگند من به درخواستهای ظالمانه آنان ابدا جواب مثبت نخواهم داد، تا در حالی که چهره به خون خویش خضاب کرده باشم خدا را ملاقات کنم.


 

1- محمّد مهدی شمس الدین، ثورة الحسین، ص 274.

2- عیون اخبار الرضا، ج 2، ص 23-22.

3- ذبیح اللّه صفا، تاریخ ادبیات در ایران، ج 3، ص 183.

4- ابن اثیر، الکامل، ج 3، ص 46-45؛ منهاج، سراج جوزجانی، طبقات ناصری، کلکته، 1864 م، ص 29.

5- منهاج سراج جوزجانی در سال 658 ق طبقات ناصری را تألیف نمود.

6- طبقات ناصری، ص 175-174 و 249.

7- صمصام الدوله شاهنواز خان، مأثر الامراء، طبع جامعه آسیایی بنگال (Asiatic Society Bengal)، 1888 م، ج 1، ص 240.

8- Rizvi, S.A.A: Isna Ashari Shi'is in India, Vol II, P. 292.

9- فتوحات فیروزشاهی، علی گره، 1954 م، ص 6.

10- گلشن ابراهیمی (تاریخ فرشته)، ج 1، ص 337.

11- برنی، تاریخ فیروزشاهی، ص 351-348.

12- Isna' Ashari Shi'is in India, Vol II, pp. 291-292.

13- سید محمّد عزیز الدین حسین، هندوستان میل عزاداری امام حسین(ع) کی ابتدا، ماهنامه الجواد، بنارس، شماره آوریل و می1998 م، ص 20.

14- لطایف اشرفی، ج 2، ص 268.

15- History of Isna Ashari Shi'is in India, Vol II. p. 296.

16- عبدالقادر بدایونی، منتخب التواریخ، کلکته، 69-1864 م، ج 1، ص 445.

17- تذکره همایون و اکبر، ص 55-51؛ اکبرنامه، ج 1، ص 224-221.

18- The Cambridge History of Islam, Vol 2A, pp. 40-41.

19- منتخب التواریخ، ص 130.

20- عبدالباقی نهاوندی، مآثر رحیمی، کلکته، 1924 م، ج 1، ص 65-64.

21- منتخب التواریخ، ج 1، ص 481.

22- Isna' Ashari Shi'is in India, Vol II, p 297.

23- صادق نقوی، تاریخ اور ادب کاباهمی ربط (اردو)، حیدرآباد، 1996 م، ص 62.

24- محی الدین قادری زور، حیات علامه میر مؤمن استرآبادی، ص 46.

25- مراسم هدیه نذورات در حسینیه ها و توزیع غذا در میان حاضران در مجلس عزاداری.

26- غلام امام خان، تاریخ رشید الدین خانی، حیدرآباد، 1965 م، ص 413.





نوشته شده در تاريخ چهارشنبه 30 آذر 1390  توسط قاسمعلی جمالی


پدید آورنده : نامشخص ، صفحه 46

و حسین ( علیه السلام) چون برزمین فتاد، چشمه عشق افلاکی، از خاک جوشیده و زمین و زمان درهم پیچید . زمان برمدار عاشورا و زمین برگرد کربلا، به طواف آمد و از آن روز هر لحظه عاشورا شد و هر جا کربلا . نام حسین در همه عالم پیچید . امروز چون بیرق عزای حسین ( علیه السلام) برافراشته می شود، عالم در مصیبت سنگین او به سوگ می نشیند .

عزت و افتخار حسینی در کلام امام خمینی

حضرت امام خمینی در این باره چنین می فرماید:

شما در کجا سراغ دارید که ملتی این طور هماهنگ بشود؟ این ها را در تمام کشورهای اسلامی و ملت های اسلام، سید الشهداء در روز تاسوعا و عاشورا هماهنگ کرده است; بروید هندوستان همین بساط است، بروید پاکستان همین بساط است، بروید افغانستان همین بساط است . هرجا بروید همین بساط است . (1)
محرم در کولومبیا

مراسم عزاداری در کولومبیا به صورت سنتی در ایام سوگواری حضرت اباعبدالله الحسین اجرا می شود . شیعیان مهاجر در این کشور فاقد حسینیه یا فاطمیه هستند; ولی با امکانات محدود، عزت و افتخار حسینی را به نمایش می گذارند . تنها مکان تجمع آنان مسجد شهرمایکائو است . (2)
عاشورا در کانادا

برگزاری مراسم دهه محرم و عاشورا از جمله نمودهای فرهنگی ویژه شیعیان کاناداست .

برجسته ترین ویژگی مراسم عزت و افتخار حسینی که به صورت مشترک بین جامعه شیعیان مقیم کانادا برگزار می شود; تشکیل مجالس سخنرانی است که آن ها با دعوت از روحانیان از کشورهای عراق، لبنان، هند، پاکستان و ایران، از سخنان آن ها استفاده می کنند . (3)

اجرای مراسم عزاداری شیعیان، در مکان های استیجاری سرپوشیده، به عنوان حسینیه است و توام با سینه زنی و زنجیر زنی می باشد . در سال 1993 میلادی، برخی از شیعیان در شهر «تورنتو» کانادا، برای مطرح کردن شیعه به عنوان یک جمعیت مطرح در آن کشور، اقدام به برگزاری راه پیمایی به صورت دسته های عزاداری نمود که این موضوع در مطبوعات کانادا نیز منعکس گردید .
قاره آفریقا

شیعیان آفریقای شرقی، شیعیان دوازده امامی و جمع بیش تری از آنان شیعیان اسماعیلی هستند . در ایام محرم، شیعیان اسماعیلی در مساجد خود به نام «جماعت خوان » و شیعیان امامیه هندی و پاکستانی در مساجد خود به نام «امام باره » به عزاداری برای امام حسین و شهدای کربلا می پردازند . (4)
عاشورا و محرم در مصر

اولین علوی که پا به مصر گذاشت، «علی بن محمد بن عبدالله » بود و بسیاری از مردم مصر با وی بیعت کردند . تشیع در مصر هواداران بسیاری داشت، تا این که متوکل عباسی به سبب ترس از قیام و نهضت علویون، دستور تبعید خاندان ابوطالب را از مصر به عراق در سال 236 قمری صادر کرد . پس از سقوط فاطمیان در مصر، فقط میلاد فرخنده امام حسین تا به امروز هم چنان پابرجاست که همراه با برقراری جشن های رسمی و با شکوه طی چند روز برگزار می شود . صوفیان مصر، شب نیمه شعبان و ماه مبارک رمضان را هم چنان جشن می گیرند .
عاشورا در تونس

با تسلط فاطمیان در سال 909 میلادی بر تونس، مذهب شیعه دراین کشور کوچک آفریقایی گسترش یافت و باتاسیس شهر مهدیه بر ساحل دریای مدیترانه، فاطمیان اقدام به ترویج مذهب شیعه در سراسرکشور تونس و سپس در شمال آفریقا نمودند . رفته رفته ایام الله تاسوعا و عاشورا جزو سنت های مذهبی تونس شد و روز عاشورا از تعطیلات رسمی تونس محسوب می شد . مردم تونس به پاس عزت و افتخار حسینی در ایام محرم از هرگونه مراسم شادی مثل جشن عروسی و ختنه کنان و ... خودداری می کردند و معتقد بودند که اجرای مراسم شادی در این ایام «مش ملیح » یعنی خوش یمن نیست .

یکی دیگر از مراسم این ایام که به اعتقاد آن ها صورت می گیرد، همراهی در عزاداری حضرت زهراست که با رفتن به قبرستان در صبح عاشورا، با فاطمه زهرا هم ناله می شوند . مردم تونس بنابر یک سنت قدیمی، معتقدند که همه ارواح در روز عاشورا کنار قبر خود حضور پیدا می کنند و منتظر دیدار بستگان زنده خود هستند و نمی خواهند این انتظار به ناامیدی مبدل گردد و معتقدند ارواحی که دیدار کننده نداشته باشند، حضرت فاطمه برقبور آن هاتوقف می کند و جهت آمرزش آن ها فاتحه می خواند . (5)

مردم تونس در این روز هزینه بسیاری جهت خرید طعام و میوه اختصاص می دهند و روز تاسوعا تاکید برخوردن گوشت مرغ و غذایی شبیه ماکارانی دارند . شب عاشورا با آتش زدن علف های خشک و شعله ور کردن آن ها که به «اجیجه » شهرت دارد، گلوله هایی را شلیک می کنند و بر این اعتقادند که این عمل، موجب شادمانی اطفال کربلا می گردد . (6)
محرم و صفر در سنگال

شیعیان سنگال بیشتر لبنانی مهاجر که حدود دوهزار و پانصد و دوهزار سنگالی هستند که در محرم و مخصوصا عاشورا، مراسم عزاداری برپا می کنند .

روز عاشورا (معروف به تنخریت) در این کشور تعطیل رسمی است و بعضا هر فرقه ای، روزی را تعطیل می کند و گاه پیش می آید که دویا سه روز متوالی تعطیل است .

مراسم عاشورا در سنگال شکل سنتی دارد و هر فرقه به سبک خودش به عزاداری می پردازند . مثلا در بین فرقه های تیجانیه و قادریه تا اندازه ای مرثیه خوانی رواج دارد و واقعه عاشورا را از طریق نوارهای صوتی برای مردم تشریح می کنند . برخی به آداب و رسوم سنتی پای بند نیستند; ولی در روز عاشورا به نماز و روزه می پردازند و هزار بار (قل هوالله احد) و (استغفرالله) می خوانند و صلوات می فرستند . (7)
عاشورا در مراکش

سنت حسنه ای که در دیگر کشورهای اسلامی وجود ندارد یاکم تر وجود دارد، این است که مردم مراکش در روز عاشورا دسته جمعی زکات می پردازند، تا از این طریق به یاری افراد بی بضاعت و مستحق بشتابند . این زکات به دارایی های ثابت و منقول و سودهای به دست آمده آن ها در سال جاری تعلق می گیرد که به سبک جشن عاطفه ها جمع آوری و به فقرا و مستمندان می پردازند و از سوی دیگر احیای عاشورا برای مردم مغرب یادآور شهادت سبطنبی (حسین بن علی) در کربلاست .
عاشورا در سومالی

با هجرت جمعی از شیرازی های ایران به آفریقا در اوایل قرن سوم هجری، اسلام، فرهنگ، تمدن و هنر ایرانی به آن قاره راه پیدا کرد . مردم سومالی ایام محرم به ویژه عاشورا را بزرگ می دارند . (8)
محرم و صفر در کنیا

مردم کنیا، آغاز ماه محرم را آغاز سال هجری قمری می دانند . مراسم عزاداری مردم کنیا در جراید این کشور منعکس می شود . روش عزاداری مردم کنیا و مجالس وعظ، سخنرانی، سینه زنی، و اصطلاحت عزادار، مجلس (Majlis) ماتم، امام باره و چهلم (Chelum) نشانگر آن است که این مراسم چند قرن پیش توسط ایرانیان شیعه به این سرزمین منتقل شده است . مردم کنیا در کنار مراسم سینه زنی، زنجیرزنی، مرثیه سرایی، مجالس تعزیه خوانی (شبیه خوانی) نیز بر پا می کنند . بعد از چهل روز هم مراسم چهلم امام و شهدای نینوا برپا می کنند . شیعیان کنیا براین باورند که آخرین روز صفر، روز قصاص و کشته شدن عمر سعد توسط مختار ثقفی است، لذا به این مناسبت، این روز را جشن می گیرند و پارچه های سیاه را از تن بیرون می آورند و به شادی می پردازند . (9)
عاشورا در سیرالئون

از چند سال پیش در دهه اول ماه محرم و اربعین حسینی، در انستیتو بین المللی علوم اسلام (مهد جمهوری اسلامی ایران) هر شب در سالن اجتماعات رایزنی فرهنگی . مراسم عزاداری و سوگواری اباعبدالله الحسین برگزار می شود و در برخی از شهرهای مهم سیرالئون از جمله «بو» و «کنیما» نیز مراسم مشابهی توسط برخی از فارغ التحصیلان حوزه علمیه قم (تبعه سیرالئون) تشکیل می شود و به ایراد سخنرانی می پردازند .
محرم در پاکستان

در ایام محرم و عاشورا جامعه پاکستان حالت سوگوارانه ای به خود می گیرد و «امام باره » ها و «ذوالجناح » ها که نقش عمده ای در فرهنگ عزاداری عاشورای پاکستان دارند، فعال می شوند . تاسوعا و عاشورا در سراسر این کشور تعطیل رسمی است و مردم پاکستان فرصت مناسبی برای شرکت درمراسم عزاداری دارند . صدا و سیمای پاکستان، روزهای محرم به ویژه تاسوعا و عاشورا برنامه های عادی خود را قطع و یکسره برنامه های مخصوص مراسم عزاداری و اخبار ایام را پخش می کنند .
محرم در هند

بزرگ ترین جمعیت تشیع در جهان، در شبه قاره هند و پاکستان است که تعداد شیعیان هند دوبرابر شیعیان ایران است . (10) مضامین و ارزش های شیعی در ادب اردو که در معماری امام باره ها به کاررفته است، به چشم می خورد . در شهر لکنهو با وجود نفوذ بریتانیا، فرهنگ غنی شیعه ادامه یافت و مدرسه «الواعظین » به تربیت مربیان و مبلغان شیعه می پرداخت . شیعیان هند در ماه محرم هرسال، مراسم با عظمتی در بزرگداشت عزت و افتخار حسینی برپا می کنند . در این مراسم به سخنرانی و بیان وقایع کربلا با نثر و نظم می پردازند و متعاقب آن مراسم سینه زنی اجرا می شود و آرامگاه کوچکی به نام «تعزیه » و علم هایی که معروف به بیرق حضرت الوالفضل است، در اماکن متبرک خود به نام «امام باره » نگهداری می کنند و در روز عاشورا، طی مراسمی، دسته جمعی بیرون می آورند (نظیر مراسم حمل نخل که دریزد، جنوب خراسان، و بعضی از شهرهای اصفهان، مثل شهر علویجه و دیگر شهرهای ایران مرسوم است)

شور مصیبت امام حسین، تاثیر روحی فوق العاده ای بر زنان آن دیار باقی می گذارد . به طوری که النگوهای خود را می شکنند، سرخود را شانه نمی زنند، جواهرات برخویشتن نمی آویزند و از پوشیدنی هایی به رنگ روشن خودداری می کنند . این سوگواری ها گاهی تا اربعین امام حسین ادامه می یابد . مراسم عاشورا، اهل سنت در هند را تحت تاثیر قرارداده و موجب تقرب آنان به شیعه گشته است، به طوری که عقیده تفضیله (برتری امام علی و فرزندانش برسایرخلفا) از سوی بسیاری از نخبگان سنی پذیرفته شده و از بنی امیه تبری می جویند .

در خانه های شیعیان به تعداد افراد خانواده، ماکت هایی شبیه حرم مطهر ائمه وجود دارد که به «شبیه روضه » مشهوراست . شیعیان هند با روشن کردن شمع و یا عود در کنار آن ها حماسه کربلا را در قلوب خود زنده نگه می دارند . مردان نیز در انجمن های مختلفی که تحت عنوان «انجمن ماتم » است به عزاداری می پردازند و در حالی که شمایل به دست دارند، از خانه ای به خانه دیگر می روند و در غروب عاشورا، به محل هایی که «کربلا» نام گذاری شده است می روند و درآن جا شمایل را به خاک می سپارند . (11)
عاشورا در آلمان

پس از جنگ جهانی اول، گروهی از سربازان و افسران مسلمان ارتش های درگیر، در آلمان باقی ماندند . طبق منابع آلمانی ها در حال حاضر حدود دو میلیون مسلمان در جمهوری فدرال آلمان زندگی می کنند که بیشتر آنان شیعه و در شهرهای فرانکفورت، مونیخ، آخن، هانوور، هامبورگ زندگی می کنند . در شهر هامبورگ حدود پانزده هزار ایرانی زندگی می کنند که محل عبادت و عزاداری آن ها مسجدی در کنار دریاچه «استر» است . ساختن این مسجد در سال 1332ش، بنا به تقاضای جمعی از شیعیان ایرانی مقیم هامبورگ به دستور آیه الله العظمی بروجردی شد .

برنامه های عزاداری در مسجد هامبورگ در ایام محرم به ویژه تاسوعا و عاشورا با تلاوت قرآن و سپس سخنرانی آغاز می شود و با سینه زنی به پایان می رسد، شیعیان ایرانی و پاکستانی و افغانی بیشترین عزاداران را تشکیل می دهند که برخی از آنان از شهرهای اطراف آلمان که تا چهارصد کیلومتر بامرکز اسلامی هامبورگ فاصله دارد، شرکت می کنند و تا صبح در آن جا به عزاداری می پردازند .
محرم در بلژیک

مراسم عاشورا در بین شیعیان بلژیک به صورت کاملا طبیعی و بدون خرافه اجرا می شود . بعضی از آن ها در مسجدالرضا و برخی با اجاره مکان هایی مختلف (تحت عنوان حسینیه) و شیعیان عراقی در شهر «آنورس » در یک منزل شخصی گرد هم می آیند و به سینه زنی و نوحه خوانی می پردازند .

به طور کلی فرهنگ عاشورا و گرامی داشت آن، در بین شیعیان روح تازه ای دمیده و خصوصا در سال های اخیر عزاداری آن ها به سبک عزاداری و نوحه سرایی اعراب ایرانی الاصل است . (12)
محرم و عاشورا در انگلستان

مرکزی که محل تجمع مسلمانان به ویژه شیعیان در آن کشوراست، حسینیه ای است به نام «امام حسین » که بیش تر گردآورندگان آن ایرانی و عرب هستند، بسیاری از برادران انگلیسی مشتاق شرکت و حضور دراین حسینیه هستند، اما به سبب عدم آشنایی با زبان عربی و فارسی، این کار برایشان دشوار است .
محرم در یونان

مراسم عاشورا به وسیله شیعیان پاکستانی در منازلشان و توسط سفارت ایران در محل سفارت خانه برگزار می شود و شیعیان در مراسم عزاداری یکدیگر شرکت می کنند . (13)
محرم در دانمارک

حدود چهل هزار شیعه در دانمارک زندگی می کنند . این کشور بر خلاف برخی کشورهای دیگر، مشوق مؤسسان مراکز فرهنگی است و هفتاد درصد هزینه مدرسه سازی، کتابخانه، مراکز آموزشی، مسجد و حسینیه را می پردازد . مراسم عزای حسینی در نه مرکز اسلامی با نام های زیر اجرا می شود:

1 - دارالحسین

2 - مؤسسه دارالحسین

3 - حسینیه ایرانیان

4 - حسینیه شهید صدر

5 - مرکز فرهنگی لبنانی ها

6 - حسینیه مرکز جعفری

7 - حسینیه مصلی الایمان

8 - حسینیه افاغنه

9 - حسینیه شیرازی
عاشورا در پرتغال

شیعیان همه ساله مراسم تاسوعاو عاشورا و شام غریبان را در محل «محفل شیعیان امام زمان (عج) در شهر «آلمادا» واقع در «لیسبون » برگزار می کنند . در این مراسم پس از مداحی، سینه زنی، نوحه خوانی و سخنرانی، نماز جماعت برگزار می گردد و در پایان حاضران اطعام می شوند . (14)
عاشورا در ترکیه

برخی از منابع حدود یک سوم از کل کردهای ساکن ترکیه را شیعه یا علوی می دانند و بعضی دیگر علویون ترکیه را بالغ بر بیست و پنج درصد یعنی یک چهارم سکنه ترکیه می دانند . (15) همایش شیعیان در محرم و عاشورا در مناطق و شهرهای مختلف ترکیه از جمله میدان عاشورای زینبیه در منطقه «هالکالی » استانبول، مسجد امام حسین منطقه «کایشلی داغی » ناحیه «قاضی کوی » و مسجد «سیداحمد دره سی » منطقه «کوشویلو» نشانگر کثرت جمعیت علویون و جعفری مذهبان است . آن ها از اول تا دهم محرم لباس سیاه برتن می کنند و برای گرامی داشت یاد وخاطره شهدای کربلا به عزاداری می پردازند و در مقابل همدیگر می ایستند و شروع به سینه زنی و زنجیرزنی می کنند و بسیاری از عزاداران، پیراهن سفیدی روی لباس مشکی خود می پوشند که به معنی کفن است و نوارهایی از پارچه های سبز و قرمز بر پیشانی می بندند . پس از مراسم سینه زنی و عزاداری، از سخنان رهبر شیعیان ترکیه بهره می برند و سپس نمایش تمثیلی (تعزیه) از حادثه کربلا بر بالای یک تپه شنی به مورد اجرا در می آید . (16)
محرم و صفر در بحرین

اکثر جمعیت بحرین شیعه و از کشورهای ایران، هند، پاکستان، مصروعمان به این مجمع الجزایر مهاجرت کرده اند و در اجرای مراسم سینه زنی، زنجیر زنی و تعزیه خوانی (شبیه خوانی) به سبک کشور خودشان اقدام می کنند . اکثر عزاداران حسینی در روزها و شب های هفتم، هشتم، نهم و دهم محرم، در دسته های منظم در کوچه ها و خیابان های بحرین در حالی که پیشاپیش آن ها پرچم های سیاه و شعارهای عاشورا حمل می شود، به حرکت در می آیند و بانواختن سنج و دمام - و بعضا اسب های سیاه پوش به صورت ذوالجناح امام، به سینه زنی می پردازند . روزهای تاسوعا و عاشورا در بحرین تعطیل رسمی است . در بحرین برای «حسینیه » اصطلاح «ماتم » به کار برده می شود که «شیعیان مراسم اجتماعی، اعیاد مذهبی و حتی مراسم عروسی فرزندانشان را در سه هزار حسینیه کوچک و بزرگ برگزار می کنند . (17)
محرم و صفر در عربستان

به سبب حاکمیت وهابیون بر سرزمین وحی و وجود اختناق درآن کشور، جمعیت دو میلیونی شیعیان عربستان به صورت پنهانی در خانه های خود برای حضرت اباعبدالله الحسین و شهدای کربلا عزاداری می کنند .

در مدینه منوره نه مسجد و حسینیه متعلق به شیعیان است که در ایام محرم و صفر و ماه مبارک رمضان مراسم تعلیم و تفسیر قرآن و مجالس روضه خوانی مفصل و مجللی برپا می کنند و به عزاداری سنتی می پردازند . آل سعود چند سالی است که از ساختن مسجد توسط شیعیان جلوگیری می کند و شیعیان مجبورند برای انعقاد مجالس و مراسم مذهبی، حسینیه هایی را به عنوان خانه و ملک شخصی ساخته و در آن ها تجمع نموده و شعائر دینی و شیعی را اقامه کنند .

در برخی محلات شیعه نشین احساء وقطیف مراسم شبیه خوانی (تعزیه) برپا می شود و جمعیت بسیاری در آن ها شرکت می کنند . در سال های قبل مراسم تعزیه خوانی سیار و مفصل بوده است و آتش زدن خیمه ها و حمل کاروان اسرا و سرهای شهدا به کوفه به همراه دسته جات عزاداری به صورت سمبلیک به نمایش گذاشته می شده است که حکومت آل سعود از آن ممانعت به عمل آورده است . (18)
محرم و صفر در عمان

در کشور دو میلیون نفری عمان، یک صد هزار شیعه دوازده امامی زندگی می کنند . در اکثر شهرهای عمان حسینیه و مسجد مخصوص شیعیان بنا شده است که همه ساله در ماه محرم وصفر این مراکز سیاه پوش و روزها صبح و عصر، روضه خوانی مفصل درآن ها برپا می کنند .
محرم و صفر در کویت

از جمعیت یک میلیون نفری کویت چهل درصد آن ها شیعه هستند . عزاداری در کویت توسط شیعیان، منحصر به ماه محرم و صفر نیست، بلکه در پنج حسینیه کویت در طول سال، هرشب و هر روز مجالس روضه خوانی برقراراست و کسانی که فراغت دارند، صبح ها قبل از رفتن سرکار و شب ها بعد از کار در این مجالس شرکت می کننند و بهره مند می گردند . این تنها کشور است که شیعیان آن معتقد به «کل یوم عاشورا و کل ارض کربلا» هستند . در کشور کویت هیات ها و عزاداران حسینی اجازه خروج از محل عزاداری را ندارند .

پانوشت ها:

1 . صحیفه نور، ج 10، ص 217

2 . عاشورا در سرزمین ها، ش 5، ص 25، عبدالکریم بی آزارشیرازی

3 . همان، ص 29 و 28

4 . عاشورا در سرزمین ها، ج 4، ص 7

5 . همان، ج 4، ص 15

6 . کتاب کشور تونس، توصیف بیت الحکمه، کارتاژ، ص 382، 1989 «م »

7 . عاشورا در سرزمین ها، ج 4، خلاصه از ص 25 تا 29

8 . عاشورا در سرزمین ها، ج 4، ص 34 و 35

9 . دایرة المعارف عقاید و مذاهب، ص 179 و 180

10 . عاشورا در سرزمین ها، ج 1، ص 33

11 . همان، ص 45

12 . عاشورا در سرزمین ها، ج 3، ص 17 و 18

13 . عاشورا در سرزمین ها، ج 3، ص 36 و 37

14 . همان، ص 32 و 31

15 . جهان اسلام، مرتضی اسعدی، ج 2، ص 286

16 . روزنامه ینی یوزیل، 9/3/75

17 . عاشورا در سرزمین ها، ج 2، ص 13 تا 17

18 . عزاداری سنتی شیعیان، ج 2، خلاصه ص 854 تا 865





نوشته شده در تاريخ چهارشنبه 30 آذر 1390  توسط قاسمعلی جمالی


پدید آورنده : رضا اسدی ، صفحه

گفت وگو با عبدالکریم بی آزار شیرازی گردآورنده ی مجموعه ی پنج جلدی عاشورا در سرزمین ها

در سال 1323 در شیراز متولد شد. مقدمات حوزه های دینی را همان جا طی کرد و سطوح عالی را همان جا طی کرد و سطوح عالسی و دروس خارج را در قم و نجف اشرف.

از محضر علمای بزرگ از جمله حضرت امام خمینی استفاده کرد و همه ی بحث های مسائل مستحدثه ایشان را به تحریر درآورد.

در سال 1353 به ردیافت گواهی افتاء و اجتهاد از وزارت علوم و آموزش عالی نائل آمد. سال 1354 رهسپار دانشگاه مک گیل کاندا شد. در انستیتو مطالعات اسلامی به تحصیلات دانشگاهی پرداخت و موفق به اخذ درجه m.a در تاریخ و تمدن اسلامی شد.

از سال 1361 در دانشگاه های ایران تدریس را آغاز کرد و از سال 1362 به عضویت فرهنگی دانشگاه الزهرا درآمد. از آغاز تاسیس مجمع جهانی التقریب از سوی مقام معظم رهبری به عضویت شورای عالی این مجمع درآمد و یک سال معاون امور بین الملل این مجمع بود.

هم اکنون از سوی دبیر کل مجمع جهانی تقریب، هیأت امنای دانشگاه مذاهب اسلامی و وزیر علوم و تحقیقات و فناوری عهده دار ریاست این دانشگاه است.

فرهنگ عاشورا در سرزمین ها نام کتابی است متشکل از چندین مجلد که به چگونگی اجرای مراسم محرم و عاشورا در سرزمین های مختلف جهان پرداخته است. این کتاب و آثار متعدد دیگر درباره ی امام حسین (ع) توسط دکتر بی آزار شیرازی تدوین تالیف شده است. در این گفت وگو به چند و چون پژوهش های او درباره ی عاشورا و محرم از نگاه تاریخی و فرهنگی پرداخته ایم.
* از چه دوره ی تاریخی مراسم عاشورا و عزاداری برای امام حسین (ع) رایج شده؟ نحوه ی این عزاداری ها را برای مان توضیح دهید و بگویید در روزهای نخست چگونه و در چه حدی اجرا می شد؟

ـ سرآغاز مراسم عاشورا و عزاداری برای امام حسین (ع) به درستی معلوم نیست، تنها می توان گفت به استناد کتاب اخبار الطوال دینوری در برابر جشن های دشمنان اهل بیت (ع) در روز عاشورا، مجالس عزاداری به طور پنهانی و گاهی آشکار از سوی دوستداران خاندان علوی برگزار می شده است، اما به طور رسمی و علنی بنا به روایت ابن اثیر و دیگران برای نخستین بار توسط آل بویه این مراسم رایج شده است.

معزالدوله دیلمی در دهم محرم سال 352 ق، در بغداد دستور داد که بازارها را تعطیل کنند و به نوحه خوانی بپردازند و در شهر بگردند. آل بویه با دایر کردن مراسم عاشورا مذهب شیعه را با آرامش و آزادی به کمک علمای اصولی و معتدل چون شیخ طوسی گسترش دادند. آل بویه در سوگواری های خود بر سینه می زدند و نمد سیاه بر گردن می آویختند و زنان موی را پریشان و صورت خود را سیاه می کردند.
* ایا عزاداری برای امام حسین (ع) فقط محدود به شیعیان می شود یا اهل سنت نیز خود را در این مراسم شریک می دانند؟

ـ در سابق مسلمانان از نظر سیاسی و مسئله ی خلافت به موافقین و مخالفین خاندان علوی تقسیم می شدند، به دسته ی اول شیه و به دسته ی دوم ناصبی می گفتند. پس از عصر بنی امیه و بنی عباس ناصبی ها منقرض شدند. بسیاری از مسلمانان که دوستداران اهل بیت بوده و هستند، از نظر فقه، پیرو مجتهدین چهارگانه و دسته ای پیرو کتب اربعه حاوی احادیث امام صادق (ع) شدند؛ دسته ی اول را سنی و دسته ی دوم را شیعه نامیدند.

تقابل این دو عنوان مفهوم مخالفی را پیدا کرد و اکنون تلقی بسیاری این است که هرکس که پیرو مذاهباربعه است، شیعه نیست، پس جزو مخالفین ائمه است، در صورتی که این کاملا خلاف واقع بوده و ما می بینیم که حتی ابوحنیفه پیشوای مذهب حنفی در کتاب مناقب می گوید: «دشمنی اخباریان با ما برای آن است که ما خاندان رسول و اهل بیت او را دوست می داریم و به فضائل ایشان معترفیم» و پیشوای شافعیان می گوید: «اگر محبت اهل بیت رفض است، ای جهانیان بدانید که من رافضی هستم.» عبدالجلیل قزوینی در پاسخ انتقاد صاحب فضائح از عزاداری شیعیان برای امام حسین (ع) به هم آهنگی علمای شافهی و حنفی در این باره استناد کرده است.

شعری را از ابوحنیفه درباره ی گریه برای امام حسین (ع) نقل می کن و در جای دیگر می نویسد: «در همه ی بلاد اصحاب شافعی و ابوحنیفه و فحول علما در موسم عاشورا این تعزیت را با جزع و نوحه و زاری داشته اند و بر شهدای کربلا گریسته اند.»

و در جای دیگر می گوید: «مراثی شهدای کربلا که اصحاب ابوحنیفه و شافعی را هست، بی عدد و بی نهایت است.»

می توان گفت بیشترین مقاتل توسط علمای اهل سنت نگارش یافته است، به عنوان نمونه ملا حسین کاشفی حنفی با نوشتن کتاب ادبی روضه الشهدا از قرن نهم هجری تا به حال بنای روضه خوانی را در ایران نهاد و با ترجمه ی آن به ترکی به نام حدیقه السعدا بنای روضه خوانی را در ترکیه گذاشت و هنر گریز به کربلا از ابتکارات این عالم حنفی است.

و نیز در این باره می توان از نوشته های طبری در کتاب تاریخ طبری که اخیراً تحت عنوان قیام سیدالشهدا و خونخواهی مختار توسط آقای دکتر محمد سرور مولایی ترجمهشده، سیوطی در تاریخ الحلقا کاب واقعه کربلا عباس محمود عقاد که اخیراً توسط یکی از نویسندگان اهل نست آقای انصاری به فارسی ترجمه و چاپ شده است و سه جلد کتاب ثارالله توسط عبدالرحمن الشرقاوی و دیگر نمونه ها یاد کرد.
* مراسم عاشورا اهل سنت هند را تحت تاثیر قرار داده و موجب تقریب و نزدیکی آنان به شیعه گشته است. ایا اقلیت های مذهبی و یا حتی در کشوری مثل هند بودایی ها و هندوها خودشان را مقید به انجام این مراسم می دانند؟ اگر ممکن است مختصری درباره ی این مراسم و آیین ها برای مان توضیح دهید.

ـ بخش بزرگی از منطقه ی اوتارپرادش هند در قرن هجدهم و نوزده میلادی تحت حکومت یک سلسله ی شیعه ایرانی اداره می شد که در سال 1707 از خراسان به هند مهاجرت کرده بودند. مراسم عاشورا در سراسر این منطقه برگزار می شد. وسینان و هندوها نیز در آن مراسم شرکت می کردند و از این رو مذهب هند و مراسم آن تاثیر فراوانی بر مراسم محرم در هند گذاشته است و که یک نمونه ی آن در آب فرو کردن بنای تعزیه در خاتمه ی مراسم محرم است.
* وقایع تاریخی مهمی در روز عاشورا اتفاق افتاده که نقل می شود، وقایعی مثل توبه ی حضرت آدم (ع)، نجات کشتی نوح (ع)، سرد شدن آتش بر ابراهیم (ع)، گذشتن موسی (ع) از دریای سرخ و ... ایا این ها سند تاریخی دارد؟ اگر این طور است، چگونه می توان آن را توجیه تاریخی کرد؟

ـ شیخ مفید (متوفی 413 ق) در کتاب مسارالشیعه در حوادث ماه محرم می نویسد: اولین روز محرم رهایی یوسف (ع) از چاهی است که برادرانش را در آن افکنده بودند، پنجم محرم روز عبور موسی (ع) از دریا، هفتم محرم روز تکلم خدا با موسی بر فراز کوه طور سینا، روز نهم محرم روز بیرون آمدن یونس بن متی (ع) از شکم ماهی، و روز دهم، شهادت ابی عهبدالله الحسین (ع) در سال 61 هجری است. به همین دلایل بعضی فضایلی برای جشن روز عاشورا ذکر کرده اند که بنا به گفته ی دکتر قرضاوی ضعیف و بلکه از نظر ابن تیمیه جعلی است و بنا به تصریح ابن جوزی برای به خشم آوردن شیعیان بوده است.

اما وقایعی چون توبه ی آدم، نجات کشتی نوح، سرد شدن آتش بر ابراهیم، بر فرض صحت مربوط به قبل از اسلام است و جزو اعیاد اسلامی محسوب نمی شود.
* نظر شما درباره ی خرافات و رسوم غلط در فرهنگ عاشورا چیست؟ چگونه می توان این مراسم را پالایش کرد؟ ایا اساساً چنین ضرورتی وجود دارد؟

ـ مراسم عاشورا برای زنده نگاه داشتن سرمشق نجات ملت هاست که امام حسین (ع) با خون خود در صحرای کربلا نوشتند تا ملت ها خود را تسلیم ستم کاران و استعمارگران نکنند.

از آن جا که این مراسم باعث مرگ ستم کاران است، آنان کوشیده اند که در درجه ی اول آن را از میان برند و اگر نتوانستند آن را منحرف کنند یا به صورت یک سنت مرده درآورند و یا آن را آلوده به خرافات کنند. بنابراین ضرورت دارد که علم و دانشمندان و محققینی هم چون استاد علامه مطهری تبیین این مراسم را به دست گیرند ومانند جامعه ی پاکستان آن را به دست افراد عامی نسپارند و از ورود هرگونه رسومات غلط و خرافاتی در آن جلوگیری کنند.

چنان که مقام معظم رهبری در مراسم شعر و مولودی خوانی شاعران و مداحان حضرت فاطمه زهرا (س)، سیدالشهدا (ع) و دیگر معصومین، باید علاوه بر استفاده از مضامین معنوی و تعمیق پیوندهای عاطفی، فضیلت های رفتاری و عملی این بزرگواران نیز گنجانده شود تا آحاد مردم، اعم از زن و مرد و دختران و پسران جوان بتوانند این اسوه ها را الگوی اخلاق و رفتار فردی و اجتماعی خود قرار دهند.

متاسفانه ایادی استعمار می کوشند تا با اقدامات حساب شده و دامن زدن به اختلافات تاریخی و تحریک احساسات میان مسلمانان تفرقه ایجاد کنند. حضرت ایت الله خامنه ای در این باره فرمودند: این دست های خبیث که در اصل، مراکز استعماری و استکباری، آن ها را هدایت می کنند، با همه ی فرقه های اسلامی دشمن اند و باید در مقابل اهداف آن ها هوشیار بود.
* درباره ی کتاب عاشورا در سرزمین ها برای ما بگویید که چه انگیزه ای باعث جمع آوری و تحریر این کتاب شده؟ چگونه این اطلاعات را از اطراف جهان جمع آوری کردید؟

ـ انگیزه ای که باعث جمع آوری و نگارش کتاب عاشورا در سرزمین ها شده، کلام امام خمینی (ره) بود که فرمودند: «در کجا سراغ دارید که ملتی این طور هماهنگ بشود؟ این ها را در تمام کشورهای اسلامی و ملت های اسلام سیدالشهدا (ع) در روز تاسوعا و عاشورا هم آهنگ کرده است. بروید هندوستان همین بساط است. بروید پاکستان همین بساط است. بروید اندونزی همین بساط است. بروید افغانستان. هر جا بروید همین بساط است.»

هدف از نگارش کتاب عاشورا در سرزمین ها این بود که مردم ایران بدانند که این مراسم منحصر به ایران نیست بلکه در همه ی جهان گسترده است. باید با این شناخت، به جای خصومت با دشمنان فرضی به ایجاد ارتباط با سایر دوستداران حسینی بپردازیم. برای هم آهنگی و ارتباط با سایر دوستان برنامه ریزی کنیم و آن را از خرافات بزداییم و عاشورایی زنده بسازیم تا به شعار «کل یوم عاشورا کل ارض کربلا» جامه ی عمل بپوشانیم.

برای دستیابی به این منظور توسط معاون پژوهشی سابق وزارت خارجه جناب آقای ملکی نامه ای برای تمام سفارت خانه ها ایران در کشورهای مختلف جهان فرستادیم. با این پرسش نامه که این مراسم از چه تاریخ، چگونه و توسط چه کسانی به آن سرزمین راه یافته. تا چه حد با خرافات و فرهنگ آن محیط آمیخته شده؟ تا چه اندازه به صورت سنتی و تا چه اندازه به صورت عاشورای زنده در آمده است؟

پاسخ های رسیده از سراسر جهان آن قدر جالب بود که وزارت خارجه از من تشکر کرد و البته نسخه ای از آن را برای خود نگه داشت.
* چرا آن چه درباره ی ایران نوشته اید تا این حد مختصر و موجز است؟

ـ چون مردم ایران خودشان هر سال شاهد عاشورا در سراسر ایران هستند و ما تنها به مناطقی چون یزد، شیراز و خراسان اشاره کردیم که از آن جا این مراسم به کشورهای مختلف انتقال یافته است.





نوشته شده در تاريخ چهارشنبه 30 آذر 1390  توسط قاسمعلی جمالی


پدید آورنده : سید حسن احمدی نژاد ، صفحه 20

1ـ پاکستان

کشور پاکستان همسایه جنوب شرقی جمهوری اسلامی ایران تا سال 1326 شمسی جزو کشور هندوستان بود. در قرن هشتم میلادی نواحی اطراف «سند» به تصرف مسلمانان در آمد. سلطان محمود عزنوی قسمت اعظم شمال غربی هند، یعنی پاکستان امروزی را به تصرف در آورد و در نتیجه دین اسلام جایگزین بت پرستی گردید و لاهور مرکز فرهنگ مسلمانان شد.

دردوره مغول، حکام مسلمان در حدود شش قرن بر این شبه قاره حکومت کردند. از آغاز قرن 17 میلادی نفوذ انگلستان در هند آغاز گردید و آنها بیش از دویست سال بر این کشور حکمرانی نمودند، که سرانجام بر اثر مبارزات طولانی مردم هند به رهبری گاندی، انگلستان مجبور به خروج از این کشور گردید.

در این برهه، مسلمانان که در بخش غربی و شرقی شبه قاره هند اکثریت داشتند به فکر استقلال و ایجاد دولتی مسلمان افتادند و اولین بار فکر آزادی را علامه اقبال لاهوری با الهام از قیام عاشورا سال 61 هجری به ملت مسلمان هند آموخت :

رمز قرآن از حسین آموختیم ز آتش او شعله ها اندوختیم

آن امام عاشقان پور بتول سرور آزادی ز بستان رسول

چون خلافت رشته از قرآن گسیختحریت را زهر اندر کام ریخت

خاست آن سر جلوه خیر الامم چون سحاب قبله باران در قدم

بر زمین کربلا بارید و رفت لاله در ویرانه ها کارید و رفت

تا قیامت قطع استبداد کرد موج خون او چمن ایجاد کرد

سر ابراهیم و اسماعیل بود یعنی آن اجمال را تفصیل بود

ماسوی الله را مسلمان بنده نیست پیش فرعونی سرش افکنده نیست خون او تفسیر این اسرار کرد

ملت خوابیده را بیدار کردتیغ «لا» چون ازمیان بیرون کشیداز رگ ارباب باطل خون کشید

نقش «الا الله» بر صحرا نوشت سطر عنوان نجات ما نوشت

مسلمانان هند با شعار «عاشورای محرم، یاد آور وظیفه مسلمانان» انقلاب خودرا آغاز کردند و پس از پیروزی بر استعمار پیر، اسکندر میرزا را که یک شیعه بود به عنوان نخستین رئیس جمهور پاکستان برگزیدند.

«عشق به امام حسین (ع) در ایران اسلامی جای تعجب ندارد، چون اکثر مردم شیعه و به عشق امام حسین (ع) زنده اند، ولی در آنجا شیعیان در اقلیت و اهل سنت در اکثریت اند. لذا در نگاه اول انتظار نمی رود که عزاداری امام حسین (ع) در پاکستان به صورت یک امر همگانی و ملی تلقی شود... به طوری که در ایام عاشورا و محرم جامعه پاکستان حالت سوگوارانه ای به خود می گیرد... در پاکستان اکثر اهل تسنن نیز احترام خاصی برای حضرت فاطمه علیها السلام و ائمه معصومین علیهم السلام قائل اند... دولت پاکستان نیز خود را برای برگزاری مراسم عزاداری در فضای امن آماده می کرد. همچنین با تشکیل کمیته ویژه تدابیر امنیتی و انتظامی مؤثر و خوبی را اتخاذ نمود، که مجموعه این همکاری ها، تلاش ها و تدابیر توانست فضای امنی را برای عاشورای حسینی فراهم آورد».

مقامات سیاسی پاکستان هر یک پیام و دیدگاه های خود را که ـ ظاهرا سنت نیز هست ـ درباره عاشورا و امام حسین (ع) ارائه دادند، که توسط رسانه ها و روزنامه های پاکستان منتشر شد، که به عنوان نمونه به بعضی از آنها اشاره می کنیم :

رئیس جمهور (وقت) پاکستان آقای «فاروق احمد خان لغاری» می گوید :

«زندگانی مبارک امام حسین (ع) برای ما راه هدایت است. با پیروی از این راه ما می توانیم توطئه های دشمنان را خنثی کنیم».

نخست وزیر (وقت) پاکستان خانم «بی نظیر بوتو» در پیام خود چنین اظهار می کند:

«مسلمانان فلسطین، کشمیر و بوسنی باید بر سیره امام حسین (ع) عمل کنند»:

استاندار ایالت پنجاب آقای «چوهدری الطاف حسین» می گوید :

«بهترین راه برگزاری عاشورا این است که ما نقش امام حسین (ع) را بشناسیم و فلسفه شهادت را در پرتو قرآن و سنت ببینیم. ما باید درروز عاشورا پیمان ببندیم که طبق اصول راستی، عدل، مساوات، صبر، برادری و تمیز حق از باطل زندگی خود رااداره کنیم...»
عاشورا در رسانه های پاکستان

عاشورا و پاکستان به عنوان روز عزای ملی امت اسلامی تلقی می گردد، که همه اقشار و گروه ها این روز را پاس می دارند و این روز ازتعطیلات رسمی این کشور است. از دیگر شاخصه های عاشورا اختصاص یافتن برنامه های صدا و سیما در روزهای تاسوعا و عاشورا به امام حسین (ع) و اصحاب و یاران آن حضرت است که فوق العاده مورد ارزیابی است: اولا اخبار عزاداری به نحو گسترده و در سطح بسیار وسیع منتشر می شود و ثانیا برنامه های متعدد عزاداری، نوحه خوانی، ذکر مصیبت و تشریح ابعاد عاشورا از تلویزیون پاکستان پخش می گردد. علاوه بر شبکه سراسری، شبکه S.T.M که برنامه های خبری C.N.N و B.B.C را در پاکستان پخش می کند ـ نیز اخبار این روز را پوشش می دهد.، قابل ذکر است، که برنامه های عزاداری از همان اوایل محرم پخش می گردد و روزنامه ها نیز نقش بسیار مؤثری را در این زمینه ایفا می کنند. (2)

2ـ هند

بخش بزرگی از منطقه اوتارپراداش هند که در دو قرن هجدهم و نوزدهم میلادی استان «اوده» نامیده می شود، تحت حکومت یک سلسله شیعه ایرانی اداره می شد، که در سال 1770 از خراسان به هند مهاجرت کرده بودند.

این سلسله، ازمراسم شیعه که مهمترین آن ها محرم بود، حمایت می کردند و مراسم عاشورادر سراسر این منطقه برگزار می شد و سنیان و حتی هندوها نیز در آن شرکت می کردند.
روز عاشورا روز تعطیل رسمی و عمومی هند است.

در خارج از ایران، بزرگترین جامعه تشیع در شبه قاره هند و پاکستان وجود دارد، تا آنجا که شیعیان هند دست کم دو برابر شیعیان ایران اند، براساس منابع معتبری در دکن بهمنیان از آغاز کار، گرایشهای شیعی داشتند. در سال 832 هجری، احمد شاه ولی بهمنی به طور علنی به آیین تشیع در آمد، یوسف عادلشاه (895 ـ 916 هـ) بنیانگزار پادشاهی بیجاپور به آیین و مراسم عبادی رنگ شیعی داد، در عصر فرزندش اسماعیل عادل شاه (916 ـ 941 هـ) مذهب اهل بیت در نظام حکومتی و سیاسی کاملا جا افتاد.

قلی قطب شاه (918 ـ 950 هـ) پادشاهی گلکند را به عنوان یک حکومت شیعی پایه گذاری کرد، که در آن خطبه ای به نام ائمه دوازده گانه شیعه خوانده می شده است. برهان اول (915 ـ 961 هـ) دومین فرمانروای احمد نگر به وساطت شاه ظاهر، وزیر پرهیزگارش، به مذهب تشیع در آمد .

در زمان اکبر شاه، نور الله شوشتری برجسته ترین عالم دینی شیعه دوازده امامی در 996 هجری به هند مهاجرت کرد و توسط امرای شیعه مذهب دربار به عنوان قاضی القضات لاهور منصوب شد.

رهبری جناح شیعه را سادات بارهه بر عهده داشتند و آنها، یعنی سادات بارهه در«اوده» ظهور کردند.

تشیع اوده با پایتخت فرهنگیش در لکنهو، حلقه اتصال میان امپراتور مغول و تشیع امروزین هند است.

بعد از لکنهو، رامپور مرکز تشیع به شمار می رفت که تا این اواخر مرکز حکومت نشین شیعه بود.

وزرای نواب او ده به فرمانروایی حکومت نشین خودمختار اوده رسیدند و مدعی پادشاهی شدند و تحت اشراف این خاندان بود» که فرهنگ شیعه تلطیف و گسترش یافت.

در عصرفرمانروایی امجد علی (1258 ـ 1264 هـ) قوانین شیعی اوده، جانشین قوانین حنفی در محاکم شرع گردید.

در لکنهو، علیرغم نفوذ بریتانیا، فرهنگ شیعه ادامه یافت و مدرسه الواعظین به تربیت مبلغان شیعه می پرداخت و محققان نام آوری؛مانند تفضل حسین خان در این شهر پرورش یافتند.

گردهمایی شیعیان در 1325 هجری تاسیس دانشکده ای شیعی در لکنهو را به دنبال داشت و در دانشکده M.A.O، که سید احمد خان در علیگره بنا کرد، فرهنگ و علوم علوی تدریس می شد.
فلسفه عاشورا در هندوستان

در شبهه قاره هند عاشورا تا عمق جان مردم نفوذ کرده است. محرم آن سامان از نظر تراژدی و احساس، عمیق ترین آثار را در آن نواحی به جای گذاشته و حتی ملت های غیر مسلمان را مجذوب خود نموده است. تشیع هند همه ساله مراسم محرم را برپا می کنند و در این مراسم به سخنرانی و بیان وقایع کربلا با نثر و نظم می پردازند و به دنبال آن مآتم و مراسم سینه زنی اجرا می شود و شبیه کوچکی از آرامگاه امام حسین (ع) که« تعزیه» نام دارد را بر پا می کنند و علم های معروف به بیرق برادرش حضرت عباس را در اماکن متبرکی به نام «امام باره» نگاهداری می کنند، که همه اینها را طی مراسمی دسته جمعی در روزدهم محرم بیرون می آوردند (نظیر مراسم حمل نخل در یزد و جنوب خراسان) .

شور مصیبت امام حسین (ع) تاثیر روحی فوق العاده ای بر زبان باقی می گذارد، به طوری که النگوهای بلورین خود را می شکنند، سر خود را شانه نمی زنند، جواهر بر خویشتن نمی آویزند و از لباس های زینتی خودداری می ورزند و این سوگواری ها تا اربعین ادامه دارد.

مراسم عاشورا تاثیر شگرفی بر مذهب اهل تسنن و فرهنگ و آداب آنان گذاشته است، به طوری که در ایام عزاداری، آنان نیز در امام باره ها شرکت می کنند و از ته دل بر عزای سید مظلومان اشک می ریزند از این رو پیوندهای اجتماعی و خویشاوندی فوق العاده ای میان برادران اهل سنت و شیعی گره خورده که با صراحت از بنی امیه تبری می جویند و بر فضیلت علی (ع) و فرزندانش اصرار می ورزند .
تاریخچه امام باره (حسینیه ها)

در شهر لکنهو بناهای چشمگیری مربوط به پیشوایان تشیع، بخصوص شهدای کربلا وجود دارد، که در طول چند قرن اخیر، مردم مدل هایی از گنبد و بارگاه امام حسین (ع) را به نام «تعزیه» و «امام باره» برای مراسم سالیانه محرم در هند ساخته اند، که این تعزیه ها و امام باره ها به شکل ها و اندازه های مختلف ساخته می شوند. از ساختمان های سمبلیک کوچک از جنس نی گرفته تا بناهای بزرگی که روح چرخ حمل می شوند.

تاثیر پذیری مراسم مذهبی از مذهب هندو

در هند، مذهب هندو و مراسم آن تأثیر فراوانی از مراسم محرم گرفته، که یک نمونه آن بنای «تعزیه» در پایان مراسم محرم است.

در این کشور شیعیان، سنیان و هندوها همگی در مراسم محرم شرکت فعال دارند و عاشورا روز تعطیل عمومی است.

از سال 1845 تا 1917 میلادی عده زیادی ازشیعیان هندی به کارائیب مهاجرت کردند و فرهنگ محرم را در آن منطقه نیز رواج دادند.
نفوذ باورها خرافاتی در مراسم محرم

بدون تردید باورها خرافی و سنت های جاهلی، هنوز هم در میان امت اسلامی حضور دارد، حتی در کشورهای اسلامی و شیعی پدیده باورهای غلط به چشم می خورد تا چه رسد به شکوری مانند هندوستان که مسلمانان در آن دراقلیت هستند. قطعاً خرافه هایی وجود دارد؛ زیرا شیعیان هند با توجه به دور بودن آنان از مرکز تشیع (عراق و ایران) در وضعیت بسیار ضعیفی به سر می برند. علاقه وافر آنان نسبت به اهل بیت و مراسم عاشورا یک محبت ارثی و تقلیدی است که از دیر باز ریشه در عقاید آن سامان نهاده است.

متاسفانه دیگر جای افرادی هم چون علامه میر حامد حسین ها و سید دلدار علیها و... در هند خالی است و تعدد محافلی که در آن دیار برگزار می شود بسیار کم محتوا و اندک است. امروز بیشتر گردانندگان محافل و سخنرانی ها را خطبای کم سواد و بعضاً بی سواد تشکیل میدهند که این خود ضایعه بس دردناک است و باید متولیان حوزه تشیع در این زمینه فکر بازتری نموده و در صدد تربیت فضلای جوان و تاسیس حوزه های محلی بر آیند وگرنه فرهنگ بیگانه و شبیخون فرهنگی در اندک زمان در آن سامان و دیار خواهد شد.

تأثیر پذیری فرهنگ هندوها در مراسم عاشورا به اشکال مختلفی دیده می شود. آنچنان که هندوها تحت تأثیر مراسم عاشورا و عزاداری شیعیان قرارگرفته اند و حتی برخی از آنان در مراسم عاشورا علم و دستجات را حمل می کنند و خونی که بر اثرزدن قمه و زنجیر عزاداران بیرون آمده است بر پیشانی می مالند، شیعیان نیز تحت تأثیر بعضی از مراسم هندوها قرارگرفته اند. آنها با روشن کردن عمود و آویختن حلقه های گل به علم حضرت عباس، و متبرک دانستن ذوالجناح و آتش بازی سنتی، این عمل ها را درمراسم مذهبی خود اجرا می کنند.

ذوالجناح در میان شیعیان هند از اهمیت خاصی برخوردار است. قیمت این نوع اسب که باید از نژاد عربی باشد گزاف است. ذوالجناح را نباید کسی سوار شود، آزاد است و گماشته و مراقبی ندارد به هر خانه و مزرعه ای که بخواهد وارد می شود و اهالی منطقه باید متکفّل علوفه او باشند. آنها حتی تأمین مخارج علوفه اسب را برمخارج تحصیل فرزندان خود ترجیح می دهند و اگر چیزی جهت تبرک نزد ذوالجناح برده شود و او با پوزه خود به آن بزند آن را تبرک کرده می دانند و بیماری که قدرت رفتن نزد طبیب را ندارد به امید شفا پوزه مالیده ذوالجناح را می خواهد. پس از مرگ ذوالجناح، آن را با احترام خاص و مراسم تشییع در کنار شبیه ضریح یکی از ائمه به خاک می سپارند.

در خانه های شیعیان به تعداد افراد خانواده ماکت های شبیه حرم مطهر ائمه اطهار وجود دارد که به «شبیه روضه» مشهور است.

با نزدیک شدن محرم جنب و جوش عجیبی در منازل شیعیان دیده می شود: وضع زندگی تغییر می کند، لباس های کهنه از صندوقچه ها بیرون کشیده می شود، میز و صندلی و تخت کنار می رود، فرش ها عوض می شود، زن ها زیور آلات را بیرون می آورند، النگوهای شیشه ای و چینی را خرد می کنند؟ با ریختن تکه های شیشه اعضای بدن خود را خونین می نمایند، ضجه می کشند، تمام محله های شیعه نشین ماتم می گیرند، حجاب اسلامی رعایت نمی شود، انجمن های مختلفی تحت عنوان «انجمن ماتم» بر پایی مجالس را رهبری می کند. در روز عاشورا دسته های عزا به حرکت در می آیند، بر بدن خود ضربه می زنند به محل هایی که «کربلا» نام گذاری شده می روند و در آنجا شمایل را به خاک می سپارند.
3ـ عربستان

پس از حادثه کربلا، عبدالله بن زبیر در مکه قیام کرد، ولی حجاج بن یوسف این پایگاه را فتح کرده و تحت استیلای بنی امیه در آورد، اما پس از چندی از مراکز تبلیغات علویان و عباسیان بر ضد بنی امیه گردید، که سرانجام قبیله سفیان را برانداختند.

در دوره بعد، مکه پایگاه علویان علیه بنی عباس گردید و نخستین مدعی خلافت از علویان محمد نفس ذکیه بود، که در مدینه قیام کرد. پس از شهادت امام صادق (ع) در 148 هجری علویان به دوازده امامی و هفت امامی تقسیم شدند.

کار علویان در یمن پیشرفت کرد. در اواخر قرن دوم هجری علویان در عربستان غربی دست به قیام زدند و مدعیانی ازمیان آنان برخاستند. در یمن، ابراهیم از اعقاب امام صادق (ع) قدرتی یافت. در خراسان مامون برای خفه کردن وجلب رضایت علویان امام رضا (ع) را از مدینه به خراسان آورد و به ولایت عهدی خود منصوب کرد.

در سال 266 هجری شیعیان اسماعیلی به سبط نفوذ خود در سواحل خلیج فارس و یمن پرداختند. در سال 280 هجری، یحیی بن حسین نخستین امام زیدی ظهور کرد. در سال 286 هجری فرقه اسماعیلیه در شرق عربستان به وجود آمد و به ریاست جنابی قرمطی و فرزندش، دولت نیرومندی تشکیل دادند و به قرامطه معروف شدند.

قرامطه در سال 317 وارد مکه شدند و برقسمت اعظم شبه جزیره عربستان مسلط شدند. امروزه اثری از آیین قرمطی به چشم نمی خورد و شیعیان قطیف و احساء کنونی که گاه قرمطی شمرده می شوند، دوازده امامی یا شیخی هستند.

در اواسط قرن چهارم هجری خاندانی از سادات حسنی معروف به خاندان «موسوی» منصب شریفی مکه را دایر کردند که در حدود هزار سال دوام یافت. با ضعف قدرت شرفای مکه، خاندان صلیحی که تحت تبعیت رسمی فاطمیان مصر بر یمن فرمان می راندند در سال 455 منصب شریفی را در خاندان هاشمی قرار دادند.

در سال 598 یکی از علویان حسنی به نام قتاده بن ادریس از ینبع به مکه رفت و سلسله شرفای متاخر مکه را تاسیس نمود.

وی در سال 617 درگذشت و یوسف، آخرین فرمانروای ایوبی در یمن، مکه را گرفت.

در سال 1331 حسین بن علی شریف مکه خود را خلیفه مسلمانان خواند، اما در جنگی که بین او و عبدالعزیز بن سعود در گرفت، حسین بن علی مغلوب شد و از سال 1351 هجری عربستان به دست سعودی ها افتاد.
شانه های زخمی عاشورا در عربستان

1ـ به علت حاکمیت فرقه وهابیت در این کشور، شیعیان به صورتی مخفی در خانه های خود عزاداری می کنند. البته در مناطقی که اکثریت با شیعه است (مناطق شرقیه) شیعیان از آزادی عمل بیشتری برخوردارند و در مساجد و تکایا به عزاداری می پردازند، ولی امکان رفتن به میادین و خیابان ها را ندارند.

2ـ آمار رسمی و دقیقی از تعداد شیعیان در دست نیست، لیکن حدود دو میلیون نفر تخمین زده می شوند.

3ـ به علت وجود جو اختناق، عزاداری به صورت سنتی برگزار می گردد.

4ـ علمای درباری وهابی هر چند گاه با صدور فتاوی و نشر کتب مختلف به صورت دائم با عقائد شیعه به ویژه با عاشورا و عاشورائیان به مخالفت برخاسته اند، حتی اخیراً مفتی عربستان «بن باز» حکم گرفتن روزه در روز عاشورا را صادر کرده است. به علاوه این روز را نیز به علل واهی ومتعلق به امم گذشته (مثلا نجات یافتن حضرت موسی از دریا) جشن می گیرند.

5ـ در مناطق شیعه نشین مراکزی به نام اهل بیت، نظیر فاطمیه و حسینیه وجود دارد، که آمار دقیقی ازآنها در دست نیست.
4ـ بحرین

بحرین مجمع الجزایری است در قلب آب های خلیج فارس که در مشرق آن قطر و در مغرب آن عربستان و در شمال آن ایران واقع شده است. این کشور از سی و سه جزیره بزرگ و کوچک تشکیل شده که بزرگترین آنها منامه پایتخت بحرین است. جمعیت بحرین حدود 360000 نفر است، که 40 درصد آن ها از کشورهای دیگر؛ مانند ایران، هند، پاکستان، انگلستان، آمریکا، مصر، کره و عمان آمده اند. اکثریت نفوس این کشور را شیعیان تشکیل می دهند.

حضور عاشورا در بحرین

عاشورا در بحرین شور وحال زاید الوصفی دارد. از آغاز محرم، تمام حسینیه های بحرین یک پارچه سیاهپوش می شود و شعارهای عاشورایی و پرچم های سیاه در خارج از محدوده حسینیه ها نیز نصب می گردد. در اکثر حسینیه ها، به ویژه حسینیه های شیعیان عرب بحرینی صبح و شب وعاظ به روضه خوانی و مرثیه سرایی می پردازند.

روزهای هفتم، هشتم، نهم و دهم محرم مراسم سینه زنی و زنجیر زنی برگزار می گردد و دسته های عزادار در کوچه ها و خیابان ها به صورت منظم به راه می افتند، مراسم تعزیه خوانی نیز در برخی از مناطق بحرین رواج دارد.

پیشاپیش دسته های سینه زنی، پرچم های سیاه و شعارهای عاشورا و بعضاً اسب های سپاهپوش به صورت ذوالجناح امام به حرکت در می آیند، بعضی از دسته های سینه زنی به نواختن سنج و دمام اقدام می کنند. اطعام عمومی و پخش شربت در این چند روز به صورت گسترده صورت می گیرد. در بحرین عجم ها «ایرانی الاصل ها» حدود ده باب حسینیه دارند و به زبان فارسی اقامه عزا و سینه زنی می کنند شیعیان هندی و پاکستانی نیز به صورت جداگانه مراسم عزاداری به سبک خاص خودشان را بر پا می دارند. حدود 70 درصد جمعیت بحرین را شیعیان تشکیل می دهند.

قاطبه شیعیان بحرین به صورت گسترده در شهرها، شهرک ها و روستاهای اطراف در مراسم عزاداری شرکت می کنند. حسینیه های بحرین در تمام مدت ماه محرم و صفر دایر هستند و مراسم روضه خوانی را با شکوه خاصی برپا می دارند.

روزهای تاسوعا و عاشورا از طرف دولت تعطیل رسمی است و کلیه وزارت خانه ها و سازمان های دولتی و غیر دولتی تعطیل هستند.

عاشورا تأثیر زیادی برزندگی شیعیان بحرین داشته و تنها محملی که برای اعلام حضور سیاسی، اجتماعی خود دارند، حضور در حسینیه ها و اقامه عزاداری است و هر چه دارند از عاشورا دارند.

دولت بحرین نیز از مدت ها قبل تاکنون ممانعتی برای اقامه مراسم عاشورا ایجاد نکرده، ولی در چند سال اخیر که بحرین دچار بحران های سیاسی شد و میان شیعیان و دولت اختلافاتی بروزکرد،نیروهای انتظامی شدیداً مراسم روزهای تاسوعا و عاشورا، اربعین و 28 صفر، به ویژه دسته های سینه زنی را تحت کنترل دارند تا از ایجاد آشوب جلوگیری نمایند.

یادواره عاشورا در حال حاضر در این کشور دارای ابعاد وسیع تر و معنا دارتری شده و مردم، خصوصاً نسل جوان درس زندگی سعادت مندانه خود را از مکتب عاشورا فرا می گیرند و با توجه خاصی که به این مراسم دارند هر ساله عمق و ارزش آن را بیشتر درک می کنند.

برادران اهل سنت نیز ارادت و علاقه خاصی به خاندان نبوت و مراسم محرم دارند.

براساس گزارش های معتبر در حدود 300 باب حسینیه بزرگ و کوچک در بحرین وجود دارد، که برخی از آنها در خانه های مسکونی موقوفه برگزار می گردد. نزدیک به 500 تکیه خانه بزرگ و رسمی وجود دار دکه در طول سال اقامه عزاداری می شود.

در بحرین برای تکایا اصطلاح «مآتم» به کار برده می شود و شیعیان تمام مراسم اجتماع، اعیاد مذهبی و حتی مراسم عروسی فرزندانشان را در مآتم ها برگزار می کنند.
5 ـ ترکیه

کشور ترکیه در قلب کشورهای گرجستان و ارمنستان، ایران، عراق،سوریه، دریای مدیترانه، یونان، بلغارستان و دریای سیاه واقع شده و دارای دو قسمت: ترکیه آسیا و ترکیه اروپاست، که حدود 60 میلیون نفر جمیعت دارد.

شیعه در ترکیه

نیاکان ترکان کنونی در اوایل قرن دوم هجری اسلام آوردند و پس از سال 922 تا 1343 هجری وارث آخرین خلافت اسلامی «عثمانی» شدند. از قرن هشتم هجری سپاهیان نیرومند عثمانی با هدف وحدت جهان اسلام روی کار آمدند و از قرن نهم به صورت بزرگترین قدرت اسلامی در برابر اروپا و صلیبی ها قرار گرفتند و با جبران ویرانی های صلیبی ها و مغول ها، روح امید را در دل مسلمانان دمیدند. اروپائیان که از وحدت و اقتدار مسلمانان سخت به وحشت افتاده بودند، در صدد بر آمدند تا با ایجاد تفرقه و جدا کردن مسلمانان از یکدیگر قدرت آنان را درهم بشکنند؛ بنابراین بهترین راه را ایجاد اختلاف میان دو دولت قدرتمند صفوی و عثمانی دیدند. آنها با ایران از در مراوده و طرح دوستی و ارتباط تجاری توانستند تعصبات فرقه ای را در میان توده مردم ایران و آسیای صغیر تقویت کنند.

تعداد شیعیان ترکیه

پس از سقوط دولت عثمانی و برپایی حکومت لائیک، شیعیان همواره مورد سرکوب و تحقیر دولت های وقت بودند و لذا هیچگاه حکام وقت تمایلی به اظهار عدّ و عده آنان نداشتند، اما بررسی ها در مورد مسلمانان آناطولی نشان داد که طوایف بسیاری ،خصوصاً در آناطولی شرقی شیعه هستند.

یکی دیگر از دلایل نامشخص بودن شمار دقیق شیعیان، کوچ نشینی بسیاری از آنان است، برخی از منابع تنها حدود یک سوم از کل کردهای ساکن ترکیه را شیعه یا علوی می دانند و بعضی دیگر عده علویان را بالغ بر 25 درصد ؛یعنی یک چهارم سکنه ترکیه می دانند.
عاشورا در ترکیه

بزرگترین همایش شیعیان در محرم و دهه عاشورا است، که بیانگر حضور تشیع در آن جامعه است. روزنامه های ترکیه بیشتر از محرم و عاشورا تصویر زیر را دارند:

«دهم محرم سال هجری قمری مصادف با «یوم عاشورا» است. اگر چه در مذهب شیعه این روز با شهادت حسین (ع) شناخته شده و در آن مراسم خاص عزاداری برپا می شود، اما در چار چوب کلی اسلام،روز عاشورا روز« نجات» است، به طوری که قبول توبه حضرتآدم، نجات کشتی حضرت نوح از طوفان، نجات حضرت ابراهیم از آتش، گذشتن حضرت موسی از دریای سرخ و غرق شدن فرعون و لشکریانش، همه و همه در این روز یعنی روز عاشورا اتفاق افتاده است.»

هزاران نفر از علویان و جعفری مذهبان به مناسبت سالگرد شهادت امام حسین (ع) همه ساله در منطقه «هالکالی» استانبول گردهم می آیند و آن روز را با گریه و نوحه پاس می دارند و شیخ صلاح الدین اوزگونه رهبر شعیان دوازده امامی برای حضار سخنرانی می کند. در طول سال مراسم زیادی در مساجد ومنابر شیعیان، از جمله در مسجد امام حسین (ع) در منطقه «کایشلی داغی» برگزار می گردد. از سال 1356 به این طرف شیعیان جعفری از اول تا دهم محرم لباس سیاه بر تن می کنند و نیز اقدام به نمایش حادثه کربلا در میدان عاشورای زینبیه واقع در محله آیتاش می نمایند، که بیشتر جلب توجه می کند.





نوشته شده در تاريخ چهارشنبه 30 آذر 1390  توسط قاسمعلی جمالی


پدید آورنده : نامشخص ، صفحه 38

پرتو افشانی عاشورا

شهادت حضرت امام حسین (ع) سبط نبی اکرم (ص) در عاشورای سال 61 هـ.ق از حماسه ای پرشور و مبارزه ای عمیق بر علیه هر گونه بی عدالتی، جور و جفا حکایت دارد، خون شهیدان کربلا گویی در جام خورشید ریخته شده و فجرو شفق را سرخ فام کرده و این گوی فروزان چنین خون رنگ بر تمامی مناطق جهان می تابد گویی می خواهد هر روز به جهانیان تذکر دهد آن فریادهایی که در گلوی حسین بن علی(ع) و یاران باوفایش با خنجر خیانت و ستم خاموش گردید، دفاع از حقیقت و عدالت بود، هنوز هم حلقوم خونین آن فداکاران فرزانه و جاویدان لحظه به لحظه چون صاعقه ای در اعماق زندگی امّت و ملت ها طنین افکنده می شود و رسالت عظیم و سترگ عاشورائیان را با ابهت و شکوهی شور آفرین منعکس می نماید و به مسلمانان و طالبان حق و علاقه مندان عدالت این هشدار را می دهد که اگر چه جامعه ای به سوی توسعه اقتصادی و فنی روی آورد و از رونق علمی برخود ببالد مردمانش در باتلاقی از تبعیض و ستم بسر برند یا اقشاری از کشورهای دیگر را در رنج و فشار قرار دهند، با وجود این موفقیت ها، در جاهلیت بسر می برند و از آگاهی و بیداری واقعی محرومند، تأکید رسول اکرم(ص) و ائمه هدی(ع) و آن همه برکت، ثواب و فضیلت برای احیای فرهنگ عاشورا و زنده نگاه داشتن یاد ایثارگران وادی نینوا نه برای آن است که مردم صرفاً عزاداری کنند و از فاجعه ای بنالند
قسمت اول

و برآن نوحه گر باشند ولی ذره ای از پرتو عاشورا بر وجودشان نتابد، بلکه چنین توصیه های مؤکّد برای این منظور است که اقالیم قبله همانگونه که عاشورا را زنده نگاه می دارند و پرتو افشانی خورشید عاشورا را حفظ می کنند با چنین پشتوانه درخشان و ارزشمند از همه ذلّت ها، حقارت ها برهند، بر غفلت ها و جمودها و خمودها پشت کنند، نه خود بر دیگران ستم نمایند و نه اجحاف و ظلمی را بپذیرند تا عزّت راستین و آزادی واقعی را در آغوش بکشند، استکبار و اعوان و انصارش در طول تاریخ کوشیده اند تا فروغ عاشورا را خاموش نگاه دارند یا احیای یاد حماسه آفرینان کربلا به گونه ای باشد که خاصیت اصلی خود را به سوگواران انتقال ندهد، تا بتوانند به غارت فکری، فرهنگی و استثمار اقتصادی و فشار سیاسی خویش ادامه دهند. اما خوشبختانه اگر چه این جرثومه های فساد و تباهی تنگناهاو تضییقاتی را برای ارادتمندان امام حسین(ع) فراهم کرده اند ولی در این راه توفیقی بدست نیاورده اند و فروغ عاشورا نه تنها در میان شیعیان بلکه در بین مسلمانان جهان پرتو افشانی می کند، عاشورا عامل مهمی برای گسترش فرهنگ اهل بیت در جهان بوده و نیز در هماهنگی و اتحاد مسلمانان جهان مؤثر بوده و آنان را برای رهایی از یوغ استعمار بسیج نموده است. یزیدبن معاویه که بر اریکه قدرت نشسته بود، زیر لب از فرط شادی پیروزی در کربلا نغمه هایی را در برابر تن های خسته و رنجور اسیران کربلا می سرود، هیجان انتقام از فتح بزرگ بدر و خندق او را تا سر حد جنون پیش برده بود که ناگهان زینب کبری رسالت خود را آغاز کرد و در حالی که زبان امیرمؤمنان (ع) را در کام داشت،

فریادش چنان در کاخ امویان طنین افکند که گوش همه را نوازش داد و مقر یزید را بر سر او و یارانش ویران کرد. آن بانوی فداکار گفت: ای یزید، هر چه در توشه و توان داری بکار گیر. به خدا سوگند پیام ما خاموش نگشته و رسالت ما از بین نخواهد رفت، چند روزی بیش از این باقی نخواهی ماند. بانگ قیام و اعتراض به گوش می رسد و هنوز خطبه بانوی کربلا در بارگاه امویان پایان نگرفته بود که انقلابی های کوفه به رهبری صحابی بزرگ سلیمان بن صردخزاعی با شعار «یالثارات الحسین» قیام کردند، در سال 65هـ.ق این قیام منجر به درگیری با قوای اموی گردید و پس از یک نبرد دلاورانه سلیمان و یارانش به شهادت رسیدند. هنوز پرچم این صحابی بر زمین نیفتاده بود که مختار ثقفی رسالت انتقام از قاتلان حضرت اباعبدالله را بر دوش کشید.

خلفای اموی، مروانیان و عباسیان کوشیده اند همه جا چنان اختناقی ایجاد کنند که مبادا بار دیگر شور حسینی برپا کنند، آنان زیارت کربلا را ممنوع کرده بودند و علاقه مندان به مرقد امام حسین را تحت شدیدترین شرایط شکنجه و اختناق قرار می دادند. متوکل خلیفه عباسی که پس از مرگ واثق (برادرش) چهارده سال و چند ماه حکومت کرد سادات و بازماندگان خاندان عترت را تحت فشارهای سختی قرار داد، او نه تنها افرادی را که در قید حیات بودند شکنجه می نمود بلکه شهدای این ستارگان فروزان را مورد بی احترامی قرار می داد وی مرقد مطهر و منوّر امام حسین و منازل و اماکن اطراف آن را ویران کرد و مردم را از زیارت آن حضرت بازداشت و تهدید نمود هر کس به زیارت امام حسین برود و دستگیر گردد، در زیر زمین زندانی می شود.(1)

با وجود این سخت گیری ها، تهدیدها و کشتارها کربلا میعادگاه عاشقان جان برکف گردید و حرم حسین که توسط عباسیان بسته شده و از آن ویرانه ای باقی نمانده بود، هرگز خالی از زائر نگردید و مردم از نان و آب خود مایه گذاشتند تا بارگاه مطهر امام حسین در کربلا هرچه شکوهمندتر، و با معماری و جلوه های جالب بازسازی و احیا گردد و هر روز که می گذرد توجه مشتاقانه مردم به سوی این بارگاه نورانی افزایش می یابد و برکات آن چون رایحه ای معطر تمامی جهان اسلام را در بر گرفته است.

تأثیر شگفت فرهنگ عاشورا آن چنان است که مهاتما کاندی از قلب هندوستان فریاد می زند: «من مبارزه با استعمار را از عاشورا آموختم». و شیخ محمد مدنی از مصر می نویسد: ما باید از یاد ماه محرم درس بیاموزیم و شیخ عبدالله علایلی درباره یک شب عاشورا که در مصر برگزار می شود کتابی ارزشمند می نویسد و اقبال لاهوری متفکر اصلاح طلب اهل پاکستان یاد آور می شود:
رمز قرآن از حسین آموختیم     ز آتش او شعله ها اندوختیم(2)

محمد واعظ زاده خراسانی می گوید از آیة الله بروجردی شنیدم که مرحوم شیخ عبدالمجید سلیم از حادثه کربلا به شدت ناراحت بود و می گفت: این فاجعه لکه ننگی است بر دامن اسلام و ای کاش چنین حادثه ای در تاریخ اسلام رخ نداده بود. شیخ عبدالمجید سلیم شیخ اسبق جامع ازهر و استاد شیخ محمود شلتوت و یکی از طرفداران جدی تقویت مذاهب اسلامی و از جمله پایه گذاران دارالتقریب بین المذاهب الاسلامیه قاهره بود و با آیة الله بروجردی مکاتبه داشت(3) آیة الله حائری شیرازی می گوید: در مدینه پای منبر یکی از علمای اهل سنت بودم که از سوی مقامات عربستان سعودی دارای صندلی مشخص و میکروفون معینی هستند و کلید میکروفون دست یک متصدی است و کسانی که از قاضی القضات اجازه داشته باشند روی آن صندلی نشسته و مطالب را با اجازه رسمی بیان می کنند. یک بار دیدم زنی که نمی دانم اهل نیجریه و یا سودان بود که پرسید می خواهم مرقد امام حسین را زیارت کنم حکم آن چیست، آری در منطقه ای که وهابیان نفوذ کامل دارند یک زنی غیر شیعه و از قلب قاره آفریقا می خواهد بارگاه امام حسین را زیارت کند، خطیبی که آنجا بود گفت حرام است.(4) پس بوی بوستان عاشورا در همه جا می آید.
در خاورمیانه (آسیای جنوب غربی)
1ـ عراق:

حادثه کربلا در سرزمین عراق روی داده است و بارگاه مطهر امام حسین (ع) موجب پیدایش شکل گیری و گسترش شهری به نام کربلاست که نامش حماسه و قیام را در اذهان تداعی می کند قبیله بنی حمراء از طوایف ایرانی تبار شیعه در کوفه نخستین کسانی بودند که پس از واقعه کربلا به رغم ارعاب و تهدید بطور رسمی مجالس عزاداری برای امام حسین(ع) برپا کردند و برای خون خواهی سیدالشهداء به مختار پیوستند که تعداد سپاهیان آنان به حدود 20000 نفر جنگجو می رسید. قبیله بنی اسد که از طوایف شیعه و عرب تبار بودند بعد از عاشورا به صحرای کربلا آمدند و شهدا را به خاک سپردند، اکنون فرزندان آنان که عشایر قابل توجهی را در عراق تشکیل می دهند، هر سال به سنّت اجداد خود با حالتی آشفته، هروله کنان به سوی کربلا می روند، جمعیت آنان به قدری زیاد است که وسایل نقلیه را از قبل به خارج از شهر کربلا می برند و معابر این شهر به مسیر رفت و آمد افراد پیاده زائرین حسینی اختصاص دارد. طول صفوف آنان به قدری است که هر کدام، فرصت دارند صرفاً یک بار از یک در صحن وارد و از صحن دیگر خارج شوند، هنگامی که ابوالعباس سفاح، اولین خلیفه عباسی به قدرت رسید (سال 132هـ.ق) وی فرمان داد مرقد امام حسین (ع) را از سقف برخوردار سازند ولی هارون دستور داد آستان حسینی را ویران نمایند مأمون فرزند او، به کسب رضایت شیعیان پرداخت و زمینه هایی فراهم ساخت تا شیعیان از اطراف و اکناف به کربلا بیایند اما متوکل چنانچه اشاره کردیم دستور به تخریب بارگاه امام حسین (ع) را داد و ستم های او در خصوص شیعیان و آثار مذهبی و مقدس آنان به حدی رسید که فرزند المنتصر بر پدر شورید و او را به هلاکت رسانید و در سال 247 هجری وقتی قدرت را بدست گرفت دستور داد تا عمارت مجلّلی در کربلا بر مزار مطهر امام حسین(ع) بنا کنند. با روی کار آمدن آل بویه، گسترش و تقویت تشیع در رأس کارها قرار گرفت و احمد معزالدوله دیلمی فرمان داد در سال 352 هجری در عراق و خصوص بغداد در ایام عاشورا مردم بطور رسمی عزاداری کنند.(5)

فیلیپ حتی استاد تاریخ اسلامی در دانشگاه برستن آمریکا می گوید: مسلمانان شیعه در عراق برای زنده نگه داشتن یاد شهادت حسین هر سال در دهه اول محرم برنامه سوگواری بر پا می کنند و مجلس روضه خوانی و محفل دینی سالانه در دو فصل برگزار می شود. اول آن در روز عاشورا و در کاظمین حوالی بغدادبرگزار می شود، فصل دوم چهل روز بعد از عاشورا در کربلا انجام می شود.(6)

در روز اربعین صدها هزار زوّار به سوی حرم حسین می آیند که در میان آنان دسته های بزرگی به نام دسته انصار در حرکت است. عزاداران با حالتی از حزن و اندوه و با سرها و پاهای برهنه و لباس سیاه و علامت مصیبت زدگی گریه می کنند، بر سرو صورت می زنند و به رسول اکرم(ص) برای شهادت سبط اش امام حسین(ع) تسلیت می گویند. در جلو هر دسته پرچم های سیاه در حال حرکت است.(7)

در پیشاپیش برخی دسته ها، شبیه برخی شهیدان کربلا و نیز لشکریان ستم مشاهده می گردد، سپس هودج هایی از زنان در میان آنان است و مانند اسیرانی که از شام به سوی مدینه بر می گردد، ظاهر می شوند و روز اربعین از کربلا عبور می کنند، جمعیت کثیری با دیدن این صحنه های غم انگیز متأثر شده و بر سروسینه می زنند.(8) دکتر علی الوردی می نویسد: همزیستی مسالمت آمیز در منطقه دیاله بین شیعه و سنی مشاهده می گردد و بسیار دیده می شود که محله سنی ها در برخی دسته های عزاداری و مجالس حسینی شرکت می کنند و برخی از آنان دسته های مخصوص به خودشان را بیرون می آورند و این وضع در شهرهایی چون ناصریه دیده می شود.(9)

در انقلاب سال 1338هـ.ق (1299 هـ.ش ـ 1920 م) که به رهبری میرزا محمدتقی شیرازی (میرزای دوم) در کربلا علیه استعمار انگلستان صورت گرفت، رؤسای قبایل پس از یک جلسه مهم در حضور این مرجع بزرگ به زیارت مرقد امام حسین مشرف شده و با یکدیگر بیعت کردند تا بدست آوردن شهادت یا پیروزی دست از مبارزه با استعمار برندارند، این انقلاب که با الهام از حماسه حسینی و توأم با سوگواری در شهرهای نجف، کربلا، کاظمین، کوفه، حلّه، رمادی، بعقوبه، دیوانیه و... پا گرفت، ضربات مهلکی بر پیکر استعمار وارد ساخت و در نهایت موجب تحولاتی در تاریخ اجتماعی سیاسی عراق گردید.

در سال 1378 هـ.ق عبدالکریم قاسم و کمونیست ها در عراق سخت ترین شرایط را برای زوّار و عزاداران امام حسین(ع) بوجود آوردند بعد از آن در سال 1382 هـ.ق و زمان عبدالسلام عارف و برادرش عبدالرحمان عارف همان سخت گیری ها عملی گردید و دشمنی حکّام عراق با شیعیان عاشق حسین بن علی(ع) استمرار یافت، در سال 1387 هـ.ق که طی یک کودتای مجدد بعثی ها بر سر کار آمدند، این بار هدف این تشکیلات فاسد، مسخ کامل شعائر حسینی خصوص مراسم عزاداری بود اما به رغم این فشارها و اهانت ها مردم در محرم سال 1396 هـ.ق بزرگترین راهپیمایی مذهبی سیاسی را ترتیب دادند که حاصل آن چندین شهید و زندانی بود، در بیستم صفر 1398 هـ.ق مردم نجف اعم از کوچک و بزرگ در یک راهپیمایی با شکوه و با پای برهنه راهی کربلا شدند، مبارزه با رژیم بعثی و سقوط این قدرت باطل، شعارهای مردم را در این مسیر هشتاد کیلومتری تشکیل می داد. رژیم بعثی که نتوانسته بود در مبدأ از خروج مردم جلوگیری کند، کربلا را به اشغال نیروهای نظامی در آورد و نیروهای زرهی، توپخانه و هواپیماهای خود را در میان راه به مصاف راهپیمایان فرستاد، گلوله های توپ و خمپاره افراد بسیاری را شهید کرد بعدها هشت نفر در این ارتباط علناً در بغداد محکوم به اعدام شدند و یکصد وبیست نفر زیر شکنجه های رژیم بعثی به شهادت رسیدند. یک بار دیگر عاشورای سال 1399 این حادثه تکرار شد و قیام مردم سرکوب گردید، وفاداران به حماسه عاشورا، در عراق، عشق و پیوند خود را با این حماسه در قالب شعائر و برنامه های مذهبی و احساسات پاک دینی حفظ کرده اند، دسته ها و هیأت ها و موکب ها پایگاهی برای پیوستن علاقه مندان سیدالشهداء به این تشکل مقدس محسوب می شده است، هرگاه دسته ای به راه می افتد در پیشاپیش آن پرچمی در اهتزاز است، برافراشتن عَلَم در هیأت های زائر و عزادار نوعی سازماندهی قوای عاشورایی و لشکر حسینی تحت پرچم کربلاست، شکوه این دسته ها موجی از احساسات رشد دهنده را بر می انگیزد و دل ها را با فرهنگ عاشورا پیوند می زند و اشک های جاری شده، این مودت ها را امضاء می کند.(10)

شهید قاضی طباطبایی می نویسد: در ایام اربعین در عراق بیش از یک میلیون نفوس با مواکب حسینی برای زیارت قبر مطهر امام حسین وارد کربلا می شوند و اجتماع عظیم اتحادآمیز و مودّت خیز فراهم می آید و آن شهرستان مقدس یکپارچه عزا وناله و نوحه و ندبه بر سید مظلومان می گردد و مواکب از حرم سیدالشهداء خارج شده، به حرم ابوالفضل (ع) می روند و در آن روز اثرات نهضت حسینی در جلو چشم انسان مجسّم می گردد.(11)

در ماجرای یورش وحشیانه اشغالگران آمریکایی و انگلیسی به عراق مردم با تأثیرپذیری از قیام حسینی و ترتیب دادن دسته های عزاداری اراده و عزم خویش را در برابر متجاوزان، تقویت نمودند و اگر چه آنان از اواخر اسفند سال 1381 هـ.ش از جرثومه ای چون صدام و حزب بعث رهایی یافتند اما به بهانه آزادی از نوع آمریکایی تحت فشار سیاسی قوای بیگانه قرار گرفته اند که البته تأسّی به عاشورائیان و پیروی از رهبران روحانی و دلسوز و اتحاد و تفاهم آنان را از این طوفان می رهاند.
2ـ سوریه و لبنان

نخستین سوگواری ها در سوریه (شام) توسط اهل بیت امام حسین (ع) در بارگاه یزید صورت گرفت که مخالف و موافق را متأثر ساخت، وجود مزارها و مراقدی چون رأس الحسین و نیز مقام رؤوس شهداء در باب الصغیر، بارگاه مقام حضرت زینب کبری(س) و مرقد حضرت رقیه دختر امام حسین (ع) در این سرزمین یادآور حماسه عاشورا و نیز فجایع امویان در قیام کربلا می باشد.

اهالی سوریه و نواحی هم جوار، از زمان اتفاق حادثه نینوا در خانه ها و مراکز عبادی آشکارا و پنهانی سوگواری می نموده اند. حمدانیان از جمله حکمرانانی بودند که به شیعیان اجازه دادند شعائر و مراسم خود را آزادانه و با شکوه هر چه تمام تر برگزار کنند، در عصر این سلسله اقامه عزای حسینی و نوحه سرایی وسیع تر و افزون تر گردید. در زمان عثمانی ها با فشار و اختناقی که امرای این خاندان برای علاقه مندان به خاندان عترت فراهم کردند، شیعیان یا ناگزیر شدند مراسم سوگواری را پنهانی برگزار کنند و یا آن که به مناطق دور افتاده و کوهستانی چون جبل عامل کوچ کنند و این نواحی را پایگاه خویش قرار دهند و در آنجا دسته های عزاداری و مجالس نوحه خوانی برای شهیدان کربلا برگزار نمایند.

در حلب مشهدی قرار دارد که به امام حسین (ع) نسبت داده می شود که از درآمد اوقاف آن در روز عاشورا مردم را اطعام می کنند.(12) جعفر خلیلی ملاقات خود با سید محسن امین و توصیف عزاداری های سوریه را چنین یادآور می شود: سید محسن امین مرا دعوت کرد که در یکی از مجالس سوگواری حسین که در دمشق اقامه می گردد حاضر شوم، او به من گفت: در این مجلس نکاتی را می شنوی که قبلاً کمتر شنیده ای و خطباء جدیدی می بینی که برای این گونه مجالس آماده کرده ام ومن کوشش می کنم که امثال آنان را افزایش دهم و به تو توصیه می نمایم امشب در مجلسی که به نام امام حسین (ع) برگزار می شود حضوریابی(13)، مجالس سوگواری در دهه اول محرم آغاز می گردد و با تمام مظاهرش در روز عاشورا تجلّی می کند.

در لبنان به رغم آن که اکثریت مسلمان دارد و حکومت در دست مسیحیان است و مسلمین و خصوص شیعیان اقلیت مردم شناخته می شوند عاشورا حضور پرتحرک دارد و نیروی محرکه ای گردید برای سال ها مبارزه و استقامت شیعیان این سامان با استعمار فرانسه و تجاوزهای رژیم اشغال گر قدس. شیعه و سنّی در لبنان علیرغم توطئه های استکباری به بزرگداشت مراسم عاشورا و احداث حسینیه ها همت می گمارند که این برنامه در اتحاد آنان دخالت مهمی دارد.(14)

میشل مزاوی متذکر می گردد لبنان در دوره سلسله ممالیک که این کشور در کنترل مرکز حکومت این طایفه یعنی مصر بود، برای انجام شعائر مذهبی خصوص سوگواری وضع دشواری داشتند، به گفته وی شیعیان جبل عامل در برگزاری مراسم عاشورا از عراق و ایران تأثیر پذیرفته اند.(15)

آنچه که قابل توجه است اجرای نوعی نمایش مذهبی یا تعزیه خوانی است که صحنه شهادت امام حسین را مجسّم می کند این نمایش در برخی نواحی لبنان مرکزی برگزار می شود که محققی به نام پیترز به بررسی آن پرداخت و اهمیت سمبلیک آن را در تداوم ساخت سنتی لبنان نشان داد.(16)

در جبل عامل عزاداری های محرم در اماکنی که حسینیه نام دارد برگزار می شود که مساحت آن بر حسب بانی متفاوت است و برای آن موقوفاتی قرار داده اند، نخستین آنها حسینیه بناطیه التحتابور پس از آن در مناطق دیگر چنین اماکنی احداث گردید.(17) سید محسن امین خاطر نشان می نماید شیخ موسی شراره که از نجف به بنت جبیل آمد اقامه عزاداری برای سید شهیدان را در این منطقه احیا کرد و برای سوگواری، مجالس به شیوه و سبک عزاداری های عراق ترتیب داد وی می افزاید در این شهر مراسم احیاء یاد عاشورا در دهه اول محرم برگزار می گردد، روز عاشورا کارها تعطیل می شود و کتاب های مقتل و زیارت عاشورا خوانده می شود. بعد غذایی بنام هریسه تهیه می کنند که با حبوبات و گوشت کوبیده درست می شود که هر کس به قدر توانایی مالی آن را احسان می کند و فقرا از آن می خورند و دیگران نیز به قصد تبرّک این غذا را تناول می نمایند هریسه در بین اهالی محلات نیز توزیع می گردد و تمامی این ها به قصد تقرّب به خداوند از طریق حضرت امام حسین (ع) صورت می گیرد و در روستاهایی که این گونه مراسم نیست به خواندن مقتل در روز عاشورا اکتفا می شود.(18)

این دانشمند برجسته لبنان (1371ـ1284هـ.ق) اگر چه از رواج عزاداری های محرم در لبنان شادمان بود ولی آنچه که وی را رنج می داد وجود تحریفات و برخی خرافات در سوگواری های شیعیان عراق است که به اعتقاد وی باید در آنها اصلاحاتی به عمل آید و سپس ترویج گردد وی می گوید مجالس عزای حسینی که در حرم زینب صغری (ام کلثوم) در آبادی راویه انجام می گیرد که طی آن برخی کارهای ناروا چون قمه زنی انجام می گیرد باید پالایش گردد.(19)

وی در مبارزه با برخی بدعت ها و در عزاداری ها رساله «التنزیه لاعمال الشبیه»(20) را نوشت ایشان کتاب المجالس السنیه را نیز به قصد تصحیح اخبار نادرستی که بر سر منابر به ائمه نسبت می دهند نگاشت تا از این رهگذر جلوی زیادروی ها و افراط ها را بگیرد البته عده ای از افراد جاهل و اهل جهود بروی تهمت زدند که می خواهد از اجرای مراسم دینی جلوگیری کند او برای اثبات این که امور موهن و خلاف نباید در عزاداری ها باشد به منابعی چون قرآن، روایات، سنت ائمه، نظر فقهی علمای شیعه و استدلال های خودپسند استفاده نموده است. در سال 1393هـ.ق مطابق 1973م حکومت لبنان روز عاشورا را هر سال در تمامی نقاط لبنان تعطیل رسمی قرار داد که در آن روز تمام ادارات دولتی، مؤسّسات ملی و بازارها تعطیل گردید و این موضوع در تاریخ لبنان برای نخستین بار مشاهده می گردد.(21)
3ـ دیگر کشورهای عربی

موته یکی از شهرهای کشور اردن است که در استان جنوبی که کَرَک نام دارد قرار گرفته است و با کشور فلسطین هم مرز می باشد، جنگ موته به فرماندهی جعفر طیار، زیدبن حارثه و عبدالله بن رواحه در این ناحیه با دشمنان اسلام صورت گرفت، مشهد این سه فرمانده که طی جنگ مزبور به شهادت رسیدند در چند صد متری محل نبرد قرار دارد و هر کدام از این فرماندهان برای خود مزار و بارگاهی دارند اما مزار جعفر طیار از ویژگی خاصی برخوردار است زیرا شیعیان مقیم اردن در روز عاشورا در آنجا به عزاداری می پردازند.(22) در اردن گروهی از طوایف شیعه طبق سنت دیرینه در روز دهم محرم به فقرا و مستمندان به یاد امام حسین (ع) و یارانش طعام انفاق می کنند، از برخی حبوبات و سبزیجات و پیاز غذایی طبخ می کنند و به هر رهگذری می دهند تا قدری از آن میل نماید اگر چه اندک باشد، غالب علاقه مندان اهل بیت اعم از شیعه و سنی در این روز تلاش های روزانه را تعطیل می نمایندو چون ام سلمه با شنیدن خبر کشته شدن امام حسین از کار شستشو که مشغول آن بود دست برداشته، عده ای روش این بانو را پیش گرفته اند و حداقل از کارهایی که به نظافت و شستن ارتباط دارد اجتناب می کنند.(23)

در مناظقی از شبه جزیره عربستان چون حجاز، مسقط، عمان، احساء، قطیف، حضرموت اگر چه همچون عراق عزاداری با شکل وسیع و گسترده برگزار نمی شود ولی در مجالسی که مرثیه خوانده می شود یاد امام حسین (ع) احیا می گردد، در منبرها واقعه المناک کربلا از سوی خطبا در حسینیه ها، مراکز عبادی و خانه ها برای حاضران گوشزد می گردد، در برخی از این نواحی رسم است که شبیه منظره اسیران و هودج هایی را به همراه سینه زنی و بر سرو صورت زدن را به نمایش بگذارند، افراد این دسته های سوگواری وقتی در خیابان ها به یکدیگر می رسند، از همدیگر احوالپرسی می نمایند یا این که بطور متقابل از حسینیه های یکدیگر بازدید می کنند که با مراسمی ویژه توأم می باشد.

در امارات متحده عربی ارادتمندان خاندان عصمت و طهارت در ایام عاشورا به نوحه خوانی و سینه زنی می پردازند، در مسجد امام حسین عزاداران حسینی به مرثیه سرایی پرداخته و با اشک ماتم و نوحه خوانی یاد امام حسین را گرامی می دارند، در این مراسم ملیت های گوناگون مسلمان شرکت دارند که به هنگام ظهر به نماز ایستاده و آوای توحید سر می دهند. در ابوظبی و شارجه نیز مجالس سوگواری برپا می گردد و عزاداران با بر دست گرفتن شمع و زمزمه نوحه و مرثیه به یاد محنت و رنج خاندان عترت و اهل بیت سالار شهیدان می گریند ایرانیان مقیم امارات، در این مجالس حضوری فعال و پرتحرک دارند.(24)

ده ها مسجد و حسینیه در کویت شاهد حضور و عزاداری شیعیان این کشور به مناسبت فرا رسیدن سالروز شهادت امام حسین (ع) می باشند، عزاداران در دسته های فشرده به زنجیر زنی و نوحه خوانی پرداخته و در عزای سبط نبی اکرم (ص) و یارانش اشک ماتم می ریزند. عزاداران در حسینیه های اشکانی ها، بلوچی ها، امام حسین، آل یاسین و ده ها مسجد و حسینیه های دیگر برنامه های با شکوهی در این ارتباط برگزار می نمایند و طی سخنرانی ها، خطابه ها و ذکر مصائب از مظلومیت هایی که بر خاندان پیامبر رفته و ظلم هایی که نسبت به آنان روا داشته اند سخن می گویند. علل بازگشت و احیای تفکرات جاهلی با فاصله کوتاهی پس از رحلت پیامبر و انحراف از اصول و مبانی قرآن و مخالفت آشکار با دستورات الهی، در مراسم مذکور از طریق سخنرانی های آموزنده و ارزنده مورد بررسی قرار می گیرد. یک زن انگلیسی به نام فرایاستارک از مشاهدات خود در عزاداری های کویت چنین یاد می کند: کودکان را روز عاشورا به معابر و کوچه ها می آورند و کارد بزرگی را با اشاره به حالت نمایش بر زیر چانه های آنان می کشند که نوعی تأثر و تألم را به همراه دارد. این زن می افزاید این گونه حقیقت خالص ترسیم می گردد و همین شیوه ساده دلالت بر این دارد که انسانیت نباید فراموش شود و فداکاری ها باید تکریم گردد.

یکی از مهم ترین جلوه های تشیع در بحرین تعطیل رسمی روز عاشورا و وجود حسینیه های شیعیان است که در عرف محلی به آن ماتم می گویند، این مراکز محل اجتماع و سوگواری علاقه مندان خاندان عترت در دهه محرم و روز عاشورای حسینی است.(25)

پی نوشت ها:ـــــــــــــــــــــــ

26. الشیعه و الحاکمون، محمد جواد مغنیه، ص 195.

27. قیام جاودانه، ص 87 ـ 86.

28. چشمه خورشید، ج اول، ص 140.

29. رویش جوانه ها در پرتو عاشورا، ص 17 و 18.

30. دائرة المعارف تشیّع، ج3، ص 284، دائرة المعارف فارسی، دکتر مصاحب، ج2، ص 1535، آل بویه، علی اصغر فقیهی.

31. تارخ العرب، فیلیپ حتی، ص 183.

32. تاریخ کربلا و حائرالحسین، سید عبدالجواد کلید دار، ص 146.

33. نهضة الحسین، ص 165.

34. دراسة فی طبیعته المجتمع العراقی، دکتر علی الوردی، ص 236.

35. مجله سروش، 259،21مهر 1362، چشمه خورشید، ج اول، ص130.

36. تحقیق درباره اولین اربعین سید الشهداء، قاضی طباطبائی، ص559.

37. تاریخ عزاداری حسینی، میرسید صالح شهرستانی، ص 298ـ299.

38. هکذا عرفتهم، جعفر خلیلی، ص 215.

39. مجله سروش، ش 259.

40. تعزیه هنر بومی پیشرو ایران، پیتر چلکووسکی، ترجمه داود حاتمی، ص 33ـ332.

41. خاورمیانه، پیتربیومونت و دیگران، ترجمه محسن مدیرشانه چی و...، ص 480.

42. خطط جبل عامل، سید محسن امین، ص 149.

43. سیرته، سید محسن امین، ص 25.

44. همان، ص 75.

45. این کتاب را که سید محسن امین در 18محرم الحرام سال 1346هـ.ق نوشته در هفدهم آذر سال 1322هـ.ش توسط جلال آل احمد با عنوان عزاداری های نامشروع ترجمه و چاپ شده است.

46. تاریخ عزاداری، ص 303.

47. گزارش سفر دوم به اردن هاشمی، جعفر سبحانی، مکتب اسلام، سال 38، ش7، ص11.

48. تاریخ عزاداری، ص 308.

49. گلبانگ مسجد، ش 32،17،12،1382،ص7.

50. مجله شاهد، ش 288، اردیبهشت 1378.





نوشته شده در تاريخ چهارشنبه 30 آذر 1390  توسط قاسمعلی جمالی
(تعداد کل صفحات:47)      [ 1 ]   [ 2 ]   [ 3 ]   [ 4 ]   [ 5 ]   [ 6 ]   [ 7 ]   [ 8 ]   [ 9 ]   [ 10 ]   [ > ]  

.: Weblog Themes By Rasekhoon:.